Το να βρίσκουμε τον δρόμο μας χωρίς να ακολουθούμε μηχανικά μια προκαθορισμένη διαδρομή μπορεί να αποτελεί κάτι περισσότερο από μια χρήσιμη καθημερινή δεξιότητα. Η συνεχής πλοήγηση απαιτεί από τον εγκέφαλο να γνωρίζει πού βρισκόμαστε, να υπολογίζει πού θέλουμε να φτάσουμε, να επιλέγει διαδρομές και να τις αναπροσαρμόζει όταν οι συνθήκες αλλάζουν. Και αυτή η διαρκής νοητική «άσκηση» φαίνεται να έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την υγεία του εγκεφάλου. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο BMJ εξέτασε σχεδόν 9 εκατομμύρια πιστοποιητικά θανάτου στις ΗΠΑ και κατέληξε σε ένα εντυπωσιακό εύρημα: οι οδηγοί ταξί και ασθενοφόρων είχαν από τα χαμηλότερα ποσοστά θανάτων που σχετίζονταν με τη νόσο Αλτσχάιμερ μεταξύ εκατοντάδων επαγγελμάτων.
Τι διαφορετικό κάνουν οι οδηγοί ταξί;
Οι ερευνητές ανέλυσαν πιστοποιητικά θανάτου από τον Ιανουάριο του 2020 έως τον Δεκέμβριο του 2022, εξετάζοντας συνολικά 443 διαφορετικά επαγγέλματα.
Αφού έλαβαν υπόψη παράγοντες όπως η ηλικία, το φύλο, η φυλή, η εθνικότητα και το μορφωτικό επίπεδο, διαπίστωσαν ότι περίπου 1 στους 100 οδηγούς ταξί και ασθενοφόρων πέθανε από Αλτσχάιμερ, έναντι περίπου 1 στους 60 ανθρώπους στο σύνολο του πληθυσμού που μελετήθηκε.
Το ενδιαφέρον είναι ότι το ίδιο μοτίβο δεν εμφανίστηκε σε όλα τα επαγγέλματα που περιλαμβάνουν οδήγηση. Οι οδηγοί λεωφορείων, για παράδειγμα, που συνήθως ακολουθούν προκαθορισμένες διαδρομές, δεν παρουσίασαν το ίδιο πλεονέκτημα. Αντίστοιχη εικόνα παρατηρήθηκε και στους πιλότους.
Έτσι, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η πιθανή εξήγηση δεν βρίσκεται στην οδήγηση αυτή καθαυτή, αλλά στη συνεχή πλοήγηση σε πραγματικό χρόνο.
Αλτσχάιμερ & ιππόκαμπος: Η σύνδεση
Στο επίκεντρο βρίσκεται ο ιππόκαμπος, μια περιοχή του εγκεφάλου με καθοριστικό ρόλο τόσο στη μνήμη όσο και στον χωρικό προσανατολισμό.
Ο ιππόκαμπος είναι παράλληλα μία από τις πρώτες περιοχές του εγκεφάλου που επηρεάζονται από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Γι’ αυτό και η δυσκολία προσανατολισμού ή πλοήγησης μπορεί να συγκαταλέγεται στα πρώιμα συμπτώματα της νόσου, ακόμη και πριν γίνουν έντονα τα προβλήματα μνήμης.
Η υπόθεση των ερευνητών λοιπόν είναι: θα μπορούσε η συστηματική «εξάσκηση» αυτής ακριβώς της περιοχής του εγκεφάλου να συμβάλλει στη διατήρηση της λειτουργίας της;
Τι είχαν δείξει προηγούμενες έρευνες
Ήδη από το 2000, μια έρευνα που έμελλε να γίνει ορόσημο είχε εξετάσει τον εγκέφαλο αδειοδοτημένων οδηγών ταξί στο Λονδίνο. Για να αποκτήσουν άδεια, οι οδηγοί των χαρακτηριστικών μαύρων ταξί της βρετανικής πρωτεύουσας πρέπει να περάσουν μια εξαιρετικά απαιτητική διαδικασία γνωστή ως «The Knowledge». Παραδοσιακά καλούνται να μάθουν χιλιάδες δρόμους, τοποθεσίες και πιθανές διαδρομές, μια διαδικασία εκπαίδευσης που μπορεί να διαρκέσει χρόνια.
Οι επιστήμονες είχαν διαπιστώσει ότι οι οδηγοί ταξί διέθεταν περισσότερο όγκο φαιάς ουσίας στο οπίσθιο τμήμα του ιππόκαμπου σε σύγκριση με ανθρώπους που δεν ασκούσαν το συγκεκριμένο επάγγελμα. Μάλιστα, όσο περισσότερα χρόνια εργασιακής εμπειρίας είχαν ως οδηγοί, τόσο μεγαλύτερος ήταν ο όγκος στη συγκεκριμένη περιοχή. Τα ευρήματα αποτέλεσαν σημαντική ένδειξη ότι οι απαιτήσεις της συστηματικής πλοήγησης μπορούν να συνδέονται με μετρήσιμες αλλαγές στον ενήλικο εγκέφαλο.
Μπορούμε να «γυμνάσουμε» τον χωρικό προσανατολισμό;
Τα τελευταία χρόνια έχουν προκύψει και άλλες ενδείξεις που στρέφουν την προσοχή στη σχέση ανάμεσα στο περιβάλλον, τη χωρική σκέψη και την υγεία του εγκεφάλου.
Μελέτη του 2023, η οποία αξιοποίησε δεδομένα περισσότερων από 22.500 ανθρώπων, εξέτασε τη σχέση μεταξύ της χωρικής πολυπλοκότητας του περιβάλλοντος και της νόσου Αλτσχάιμερ.
Περιβάλλοντα με πυκνά δίκτυα δρόμων, πολλές διασταυρώσεις, διαφορετικά σημεία αναφοράς και αρκετές εναλλακτικές διαδρομές απαιτούν μεγαλύτερη ενεργοποίηση της ικανότητάς μας να δημιουργούμε νοητικούς «χάρτες». Οι άνθρωποι που ζούσαν σε τέτοιου είδους περιβάλλοντα φάνηκε να έχουν μικρότερη πιθανότητα να εμφανίσουν Αλτσχάιμερ.
Μεταγενέστερη έρευνα συνέδεσε επίσης τη μεγαλύτερη γεωχωρική πολυπλοκότητα του περιβάλλοντος με μεγαλύτερο όγκο σε περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη χωρική πλοήγηση.
Αλτσχάιμερ: Ο ρόλος του «γνωστικού αποθέματος»
Τα ευρήματα συνδέονται με μια ευρύτερη έννοια που απασχολεί εδώ και χρόνια την έρευνα για την άνοια: το γνωστικό απόθεμα. Με τον όρο αυτό οι επιστήμονες περιγράφουν, απλουστευμένα, την ικανότητα του εγκεφάλου να διατηρεί τη λειτουργία του ακόμη και όταν έχουν αρχίσει να υπάρχουν παθολογικές αλλαγές. Αυτό μπορεί να εξηγεί εν μέρει γιατί δύο άνθρωποι με παρόμοιο βαθμό εγκεφαλικής παθολογίας μπορεί να εμφανίζουν πολύ διαφορετικό επίπεδο γνωστικής έκπτωσης.
Η συστηματική ενασχόληση με απαιτητικές νοητικές δραστηριότητες έχει επανειλημμένα συσχετιστεί με μεγαλύτερο γνωστικό απόθεμα. Η χωρική σκέψη και η πλοήγηση ενδέχεται να αποτελούν μία ακόμη μορφή τέτοιας νοητικής πρόκλησης.
Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι το να αφήσουμε στην άκρη το GPS ή να αρχίσουμε να διαβάζουμε χάρτες θα μας προστατεύσει από το Αλτσχάιμερ. Οι διαθέσιμες μελέτες δείχνουν συσχετίσεις και δεν αποδεικνύουν ότι η πλοήγηση αποτελεί την αιτία του χαμηλότερου κινδύνου.
Ανοίγουν, ωστόσο, ένα ενδιαφέρον ερευνητικό πεδίο: εάν η επαναλαμβανόμενη ενεργοποίηση των εγκεφαλικών κυκλωμάτων που χρησιμοποιούμε για να προσανατολιστούμε μπορεί να ενισχύσει την ανθεκτικότητά τους απέναντι στις αλλαγές που συνδέονται με τη γήρανση και τη νόσο Αλτσχάιμερ.