Βάζουμε έναν προορισμό στο GPS, ακολουθούμε τις οδηγίες και φτάνουμε. Δεν χρειάζεται να θυμόμαστε δρόμους, να παρατηρούμε κτίρια ή να κρατάμε στο μυαλό μας τα σημεία από τα οποία περάσαμε. Είναι πιο εύκολο, πιο γρήγορο και σίγουρα πιο ξεκούραστο και πλέον σχεδόν αυτόματο.
Μήπως όμως, κάνοντας συνεχώς το ίδιο, αφήνουμε τον εγκέφαλό μας να «τεμπελιάσει»; Νέα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η υπερβολική χρήση από την ψηφιακή πλοήγηση μπορεί να συνδέεται με χειρότερη χωρική μνήμη και μειωμένη ικανότητα προσανατολισμού.
Ο εγκέφαλος δεν είναι… GPS
Για χρόνια οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι ο εγκέφαλός μας λειτουργεί λίγο σαν ένα εσωτερικό GPS. Στην πραγματικότητα, φαίνεται ότι το σύστημα είναι πολύ πιο σύνθετο. Μια πρόσφατη μελέτη εξέτασε τη δραστηριότητα ειδικών νευρικών κυττάρων, των λεγόμενων κυττάρων πλέγματος (grid cells). Τα κύτταρα αυτά βοηθούν τον εγκέφαλο να καταλάβει πού βρισκόμαστε και πώς κινούμαστε. Σε αντίθεση όμως με ένα GPS, το οποίο βασίζεται σε ένα σταθερό σύστημα συντεταγμένων, ο εγκέφαλος μπορεί να χρησιμοποιεί διαφορετικά σημεία αναφοράς — έναν τοίχο, ένα κτίριο, ένα χαρακτηριστικό τοπίο ή κάποιο άλλο γνώριμο σημείο.
Όταν το GPS κάνει όλη τη δουλειά… το μυαλό ατονεί
Το ενδιαφέρον είναι ότι προηγούμενες έρευνες έχουν συνδέσει τη συχνή χρήση GPS με τη χωρική μνήμη. Σε μελέτη ερευνητών από το Πανεπιστήμιο McGill εξετάστηκαν οι συνήθειες χρήσης GPS και τη χωρική μνήμη οδηγών. Όταν επανεξέτασαν μέρος των συμμετεχόντων τρία χρόνια αργότερα, διαπίστωσαν ότι όσοι βασίζονταν περισσότερο στο GPS παρουσίαζαν μεγαλύτερη μείωση στην ικανότητά τους να προσανατολίζονται χωρίς αυτό.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι το GPS «καταστρέφει» τη μνήμη. Ίσως όμως επισημαίνει κάτι ενδιαφέρον: όταν μια δεξιότητα δεν χρησιμοποιείται συχνά, ίσως εξασθενεί. Είναι λίγο σαν έναν μυ, αν δεν τον χρησιμοποιούμε, δεν θα γίνει δυνατότερος.
Η ανάγκη για ανεξάρτητη εξερεύνηση μπορεί να είναι ακόμη πιο σημαντική στην παιδική ηλικία
Καθώς μεγαλώνουν, τα παιδιά σταδιακά σταματούν να θυμούνται απλώς μεμονωμένες στροφές και αρχίζουν να δημιουργούν μια ολοκληρωμένη εικόνα του χώρου γύρω τους. Για να το καταφέρουν όμως, χρειάζεται να κάνουν λάθη. Να στρίψουν σε λάθος δρόμο, να σταματήσουν και να σκεφτούν «πού βρίσκομαι;», να κοιτάξουν γύρω τους και να βρουν μόνα τους έναν τρόπο επιστροφής.
Μια μελέτη βρήκε ότι ενήλικες που, ως παιδιά, είχαν μεγαλύτερη ελευθερία να κινούνται χωρίς συνοδεία παρουσίαζαν χαμηλότερο άγχος σχετικά με τον προσανατολισμό τους. Δεν ήταν απλώς ο χρόνος που περνούσαν έξω. Σημασία είχε πόσο μακριά μπορούσαν να εξερευνούν μόνοι τους. Ίσως, μαθαίνοντας να βρίσκουμε τον δρόμο όταν έχουμε χαθεί, μαθαίνουμε ταυτόχρονα ότι μπορούμε να διαχειριστούμε την αβεβαιότητα.
Η ανεξαρτησία, φυσικά, πρέπει να συμβαδίζει με την ασφάλεια. Υπάρχουν εναλλακτικοί ασφαλείς τρόποι να τους δώσουμε την ευκαιρία να αναπτύξουν αυτές τις δεξιότητες: μια βόλτα χωρίς GPS, μια διαδρομή όπου το παιδί προσπαθεί να θυμηθεί τον δρόμο ή μια οργανωμένη πεζή διαδρομή με άλλα παιδιά και γονείς.