Η απώλεια μυϊκής μάζας και δύναμης θεωρείται εδώ και χρόνια ένα σχεδόν αναπόφευκτο μέρος της γήρανσης. Μια νέα επιστημονική ανασκόπηση, ωστόσο, δείχνει ότι ένας παράγοντας που μέχρι σήμερα δεν είχε λάβει την απαιτούμενη προσοχή μπορεί να επιταχύνει σημαντικά αυτή τη διαδικασία: η διαταραχή του εσωτερικού βιολογικού ρολογιού.
Ερευνητές από το West China Hospital του Sichuan University υποστηρίζουν ότι οι αλλαγές στον κιρκάδιο ρυθμό —το σύστημα που συντονίζει τις λειτουργίες του οργανισμού σε έναν κύκλο περίπου 24 ωρών— ενδέχεται να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση της σαρκοπενίας, δηλαδή της προοδευτικής απώλειας μυϊκής μάζας, δύναμης και σωματικής λειτουργικότητας που συνδέεται με την ηλικία.
Η ανασκόπηση δημοσιεύθηκε στο Chinese Medical Journal και εξετάζει στοιχεία που δείχνουν ότι η διαταραχή του κιρκάδιου ρυθμού δεν αφορά μόνο τον ύπνο. Μπορεί να επηρεάζει μια ολόκληρη αλυσίδα βιολογικών μηχανισμών στους μυς, από την παραγωγή ενέργειας και τον μεταβολισμό έως τη φλεγμονή και την απομάκρυνση κατεστραμμένων κυτταρικών συστατικών.
Όταν το εσωτερικό ρολόι απορυθμίζεται
Κάθε κύτταρο του ανθρώπινου οργανισμού διαθέτει ένα μοριακό «ρολόι», το οποίο ρυθμίζει την ενεργοποίηση συγκεκριμένων γονιδίων σε καθημερινό κύκλο. Στους μυς, τα γονίδια αυτά συμμετέχουν στη δημιουργία και διάσπαση πρωτεϊνών, στην παραγωγή ενέργειας, στη διαχείριση της γλυκόζης και στους μηχανισμούς κυτταρικής ανακύκλωσης.
Όταν ο φυσιολογικός ρυθμός αυτών των μηχανισμών διαταράσσεται, η λειτουργία των μυϊκών κυττάρων μπορεί να επηρεαστεί.
Πειράματα σε ζώα έδειξαν ότι η απώλεια ή η δυσλειτουργία βασικών γονιδίων του κιρκάδιου ρολογιού συνδέεται με αλλαγές στη δραστηριότητα των γονιδίων που είναι υπεύθυνα για την παραγωγή μυϊκής πρωτεΐνης. Παράλληλα, μειώνεται η αποτελεσματικότητα των κυττάρων στην παραγωγή ενέργειας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η σχέση με το σάκχαρο. Οι σκελετικοί μύες απομακρύνουν μεγάλο μέρος της γλυκόζης από το αίμα μετά το γεύμα. Όταν η λειτουργία του κιρκάδιου ρολογιού στους μυς διαταράσσεται, τα κύτταρα μπορεί να γίνουν λιγότερο ευαίσθητα στην ινσουλίνη. Έτσι, δυσκολεύονται να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά τη γλυκόζη ως πηγή ενέργειας.
Η εργασία σε βάρδιες και οι νυχτερινές ώρες μπορεί να επιταχύνουν την απώλεια μυϊκής μάζας
Τα στοιχεία από ανθρώπινους πληθυσμούς ενισχύουν την υπόθεση ότι ο κιρκάδιος ρυθμός συνδέεται με την υγεία των μυών.
Μελέτη σε μεγάλο πληθυσμό της Νότιας Κορέας, την οποία επικαλείται η ανασκόπηση, έδειξε ότι οι εργαζόμενοι σε βάρδιες παρουσίαζαν περίπου 1,7 φορές υψηλότερη συχνότητα σαρκοπενίας σε σύγκριση με ανθρώπους που δεν είχαν εργαστεί ποτέ σε βάρδιες. Η σχέση ήταν ακόμη ισχυρότερη όταν τα ωράρια ήταν ακανόνιστα.
Παράλληλα, άνθρωποι που συστηματικά κοιμούνται και ξυπνούν αργά φαίνεται να αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο ορισμένων μεταβολικών προβλημάτων και σαρκοπενίας. Και η διάρκεια του ύπνου φαίνεται να έχει σημασία: σύμφωνα με τα δεδομένα που εξετάζονται, τόσο ο ανεπαρκής όσο και ο υπερβολικός ύπνος έχουν συσχετιστεί με χειρότερη μυϊκή υγεία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το να είναι κάποιος «νυχτερινός τύπος» προκαλεί από μόνο του απώλεια μυών. Οι περισσότερες μελέτες σε ανθρώπους είναι παρατηρητικές και, επομένως, δεν μπορούν να αποδείξουν σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Το τεχνητό φως ως ένας ακόμη παράγοντας
Στο μικροσκόπιο των ερευνητών βρίσκεται και η έκθεση στο τεχνητό φως κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Πειράματα σε ζώα έχουν δείξει ότι η συνεχής ή χρονικά ακατάλληλη έκθεση στο φως μπορεί να διαταράξει τη λειτουργία των γονιδίων του κιρκάδιου ρολογιού στους μυς και να επηρεάσει την ευαισθησία στην ινσουλίνη.
Η σύγχρονη ζωή, με τον τεχνητό φωτισμό, τις οθόνες, την εργασία σε νυχτερινές βάρδιες και τα ακανόνιστα ωράρια ύπνου, μπορεί επομένως να δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο το φυσικό βιολογικό ρολόι δυσκολεύεται να διατηρήσει τον κανονικό του ρυθμό.
Η καλύτερη κατανόηση του βιολογικού ρολογιού θα μπορούσε επομένως να ανοίξει έναν νέο δρόμο στην έρευνα για τη διατήρηση της μυϊκής δύναμης και της σωματικής ανεξαρτησίας στην τρίτη ηλικία. Για την ώρα, το μήνυμα της επιστήμης είναι περισσότερο ερευνητικό παρά θεραπευτικό: η σωστή χρονική ρύθμιση των λειτουργιών του οργανισμού ίσως αποδειχθεί εξίσου σημαντική με το τι τρώμε, πόσο γυμναζόμαστε και πόσο κοιμόμαστε.