Αυτή τη στιγμή, καθώς διαβάζετε αυτές τις γραμμές, μπορεί να έχετε την αίσθηση ότι τα μάτια σας κινούνται ομαλά από τη μία λέξη στην επόμενη και ο εγκέφαλος απλώς μετατρέπει τα γράμματα σε νόημα. Στην πραγματικότητα, συμβαίνουν πολύ περισσότερα – και με εντυπωσιακή ταχύτητα.
Η ανάγνωση είναι μια σύνθετη διαδικασία κατά την οποία τα μάτια και ο εγκέφαλος συνεργάζονται συνεχώς. Δεν αναγνωρίζουμε απλώς τις λέξεις που έχουμε μπροστά μας. Κάνουμε προβλέψεις, προσπερνάμε πληροφορίες που θεωρούμε αναμενόμενες και, όταν κάτι δεν ταιριάζει με όσα περιμέναμε να διαβάσουμε, επιστρέφουμε για να ξαναφτιάξουμε το νόημα.
Τα μάτια μας δεν «γλιστρούν» πάνω στις λέξεις
Όταν διαβάζουμε, τα μάτια μας δεν κινούνται ομαλά κατά μήκος μιας πρότασης. Αντίθετα, πραγματοποιούν πολύ γρήγορες κινήσεις, τις λεγόμενες σακκαδικές κινήσεις. Ανάμεσα σε αυτές τις κινήσεις κάνουν πολύ σύντομες στάσεις, τις λεγόμενες προσηλώσεις. Σε αυτά τα μικρά διαστήματα ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες που βλέπουμε. Και δεν αφιερώνουμε τον ίδιο χρόνο σε κάθε λέξη.
Οι σύντομες και πολύ γνώριμες λέξεις συνήθως απαιτούν λιγότερο χρόνο, ενώ μια μεγάλη, άγνωστη ή πιο περίπλοκη λέξη μπορεί να κρατήσει το βλέμμα μας περισσότερο.
Το ακόμη πιο ενδιαφέρον στοιχείο; Δεν κοιτάζουμε καν όλες τις λέξεις που διαβάζουμε.
Ο εγκέφαλος μπορεί να «προσπεράσει» έως και 1 στις 4 λέξεις
Έρευνα για τις κινήσεις των ματιών κατά την ανάγνωση έχει δείξει ότι μπορεί να παραλείπουμε περίπου 15% έως 25% των λέξεων, ιδιαίτερα όταν είναι σύντομες ή εύκολα προβλέψιμες. Πώς καταφέρνουμε, λοιπόν, να καταλάβουμε μια πρόταση; Ενώ τα μάτια μας είναι εστιασμένα σε μία λέξη, παίρνουμε ήδη κάποιες οπτικές πληροφορίες για όσα βρίσκονται λίγο πιο μπροστά στο κείμενο. Ο εγκέφαλος μπορεί έτσι να αρχίσει να επεξεργάζεται –και σε έναν βαθμό να προβλέπει– αυτό που ακολουθεί πριν ακόμη το κοιτάξουμε άμεσα.
Η ανάγνωση, επομένως, δεν λειτουργεί απλώς ως «βλέπω μια λέξη, την καταλαβαίνω και προχωράω στην επόμενη».
Είναι μια διαρκής διαδικασία πρόβλεψης, επιβεβαίωσης και διόρθωσης.
Τι γίνεται όταν ο εγκέφαλος πέσει έξω;
Τις περισσότερες φορές οι προβλέψεις γίνονται τόσο γρήγορα και αυτόματα ώστε δεν αντιλαμβανόμαστε καν ότι υπάρχουν. Μερικές προτάσεις, όμως, μπορούν να μας ξεγελάσουν.
Όταν αρχίζουμε να διαβάζουμε μια φράση, ο εγκέφαλος δημιουργεί μια πιθανή ερμηνεία με βάση τις λέξεις και τη γραμματική που έχει συναντήσει μέχρι εκείνη τη στιγμή. Αν στη συνέχεια εμφανιστεί μια πληροφορία που δεν ταιριάζει με αυτή την ερμηνεία, αναγκάζεται να επιστρέψει και να αναδιοργανώσει το νόημα.
Αυτές είναι οι λεγόμενες προτάσεις «garden path»: μας οδηγούν αρχικά προς μια φαινομενικά προφανή ερμηνεία, η οποία στη συνέχεια αποδεικνύεται λανθασμένη.
Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί όταν ένα κείμενο είναι κακογραμμένο ή ασαφές. Ξαφνικά χρειάζεται να επιστρέψουμε στην αρχή της πρότασης και να τη διαβάσουμε ξανά, επειδή αυτό που περιμέναμε δεν συμφωνεί με αυτό που τελικά διαβάσαμε.
Πόσο γρήγορα μπορούμε πραγματικά να διαβάσουμε;
Για τους ενήλικες, η μέση ταχύτητα όταν διαβάζουν με στόχο την κατανόηση βρίσκεται περίπου στις 200-250 λέξεις το λεπτό, σύμφωνα με ανασκόπηση και μετα-ανάλυση της σχετικής βιβλιογραφίας. Και εδώ αρχίζουν να δημιουργούνται ερωτήματα γύρω από το λεγόμενο speed reading.
Ορισμένες μέθοδοι υπόσχονται ότι μπορούμε να φτάσουμε σε χιλιάδες λέξεις το λεπτό. Υπάρχει, όμως, σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να «σαρώνουμε» γρήγορα ένα κείμενο αναζητώντας συγκεκριμένες πληροφορίες και στο να το διαβάζουμε πραγματικά, κατανοώντας και συγκρατώντας όσα λέει.
Όσο περισσότερο αυξάνουμε την ταχύτητα, τόσο πιθανότερο είναι να θυσιάσουμε μέρος της κατανόησης.
Τελικά, η ανάγνωση κάθε άλλο παρά παθητική είναι
Μπορεί να καθόμαστε ακίνητοι κοιτάζοντας μια σελίδα, αλλά ο εγκέφαλός μας μόνο αδρανής δεν είναι. Τα μάτια μετακινούνται και σταματούν ξανά και ξανά. Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις λέξεις, αντλεί πληροφορίες για όσες ακολουθούν, κάνει προβλέψεις για το νόημα και τις διορθώνει όταν χρειάζεται. Και όλα αυτά συμβαίνουν τόσο γρήγορα ώστε συνήθως δεν αντιλαμβανόμαστε τίποτα από τη διαδικασία.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα χαθείτε στις σελίδες ενός βιβλίου, θυμηθείτε: αυτό που μοιάζει με μία από τις πιο ήσυχες δραστηριότητες που μπορούμε να κάνουμε είναι στην πραγματικότητα μια εξαιρετικά γρήγορη άσκηση πρόβλεψης και ερμηνείας για τον εγκέφαλο.