Το ποδήλατο, η ανάγνωση ή ακόμη και το δίπλωμα των ρούχων ενώ παρακολουθούμε τηλεόραση μπορεί να γίνονται σχεδόν χωρίς σκέψη. Δεν ξεκινήσαμε, όμως, εκτελώντας αυτές τις δραστηριότητες τόσο φυσικά. Χρειάστηκαν επανάληψη, λάθη και συγκέντρωση, μέχρι η εκάστοτε δεξιότητα να γίνει «αυτόματη».
Νέα μελέτη υποστηρίζει ότι αυτή η μετάβαση δεν σημαίνει απλώς ότι γινόμαστε καλύτεροι σε κάτι. Με την εκτεταμένη εξάσκηση, ο εγκέφαλος φαίνεται να αναδιοργανώνει τον τρόπο με τον οποίο εκτελεί την εργασία, μεταφέροντας μέρος της διαδικασίας από τις περιοχές της συνειδητής σκέψης σε ένα ταχύτερο και πιο άμεσο δίκτυο. Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο Journal of Cognitive Neuroscience.
Η δεξιότητα και το «στενό πέρασμα» της σκέψης
Όταν μαθαίνουμε κάτι καινούργιο, ο προμετωπιαίος φλοιός, η περιοχή του εγκεφάλου που συμμετέχει στον σχεδιασμό, στις αποφάσεις και στην προσαρμογή της συμπεριφοράς, έχει ενεργό ρόλο. Μας βοηθά να παραμένουμε συγκεντρωμένοι, να θυμόμαστε τους κανόνες και να επιλέγουμε την κατάλληλη αντίδραση. Οι δυνατότητές του, ωστόσο, δεν είναι απεριόριστες. Παρότι είναι ιδιαίτερα ευέλικτος, δυσκολεύεται να διαχειριστεί ταυτόχρονα περισσότερες από μία απαιτητικές αποφάσεις.
Έτσι δημιουργείται ένα είδος νοητικής «συμφόρησης», καθώς όταν δύο εργασίες αποσπούν την προσοχή μας την ίδια στιγμή, η μία παρεμβαίνει στην άλλη. Η εξάσκηση φαίνεται ότι βοηθά μια γνώριμη πλέον δεξιότητα να παρακάμπτει αυτό το στενό πέρασμα.
Περισσότερες από 30.000 επαναλήψεις
Στη μελέτη συμμετείχαν 11 άτομα, τα οποία εκπαιδεύτηκαν για πέντε έως δέκα εβδομάδες σε μια συγκεκριμένη οπτική δοκιμασία. Έπρεπε να κατατάσσουν τροποποιημένες εικόνες αυτοκινήτων σε δύο κατηγορίες με επινοημένες ονομασίες. Οι συμμετέχοντες επανέλαβαν τη διαδικασία περισσότερες από 30.000 φορές. Παράλληλα, οι ερευνητές παρακολουθούσαν πού και πότε ενεργοποιούνταν διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου, χρησιμοποιώντας λειτουργική μαγνητική τομογραφία και ηλεκτροεγκεφαλογράφημα σε διαφορετικά στάδια της εκπαίδευσης.
Στην αρχή, η διαδικασία βασιζόταν σε δύο διακριτά στάδια: οι οπτικές περιοχές εντόπιζαν τα χαρακτηριστικά της εικόνας, ενώ ο προμετωπιαίος φλοιός αναλάμβανε την κατηγοριοποίησή της.
Όταν η αντίληψη αναλαμβάνει την απόφαση
Έπειτα από χιλιάδες επαναλήψεις, οι συμμετέχοντες δεν ήταν απλώς ταχύτεροι. Η περιοχή του εγκεφάλου που επεξεργαζόταν τις εικόνες είχε αρχίσει να αναλαμβάνει και την ταξινόμησή τους, χωρίς να χρειάζεται κάθε φορά την καθοδήγηση του προμετωπιαίου φλοιού. Σταδιακά, οι δύο περιοχές παρουσίασαν μικρότερη σύνδεση μεταξύ τους, ενώ το οπτικό σύστημα συνδέθηκε πιο άμεσα με περιοχές που σχετίζονται με την κίνηση και την απόκριση. Πιο απλά, ο εγκέφαλος φάνηκε να δημιουργεί μια «συντόμευση», περνώντας από αυτό που έβλεπε στην κατάλληλη ενέργεια πιο γρήγορα.
Η αλλαγή φάνηκε και στη συμπεριφορά. Οι συμμετέχοντες απέκτησαν υψηλή ακρίβεια σχετικά νωρίς, αλλά συνέχισαν να απαντούν όλο και γρηγορότερα χωρίς να κάνουν περισσότερα λάθη. Όταν η δεξιότητα αυτοματοποιήθηκε, μπορούσαν επίσης να την εκτελούν μαζί με μια δεύτερη απαιτητική εργασία χωρίς την προηγούμενη νοητική επιβάρυνση.
Η ταχύτητα έχει και τίμημα
Η αυτοματοποίηση απελευθερώνει την προσοχή μας και μπορεί να εξηγήσει γιατί ένας έμπειρος οδηγός μπορεί να χειρίζεται το αυτοκίνητο χωρίς να σκέφτεται κάθε κίνηση. Έχει, όμως, και ένα πιθανό μειονέκτημα. Οι αυτόματες δεξιότητες είναι γρήγορες, αλλά λιγότερο ευέλικτες.
Όταν οι κανόνες αλλάζουν ξαφνικά, μια αντίδραση που έχει εδραιωθεί μέσα από χιλιάδες επαναλήψεις μπορεί να μην μεταβληθεί τόσο εύκολα. Η μελέτη πραγματοποιήθηκε επίσης σε μόλις 11 συμμετέχοντες και σε μια πολύ συγκεκριμένη εργαστηριακή δοκιμασία, επομένως χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση για να διαπιστωθεί κατά πόσο μπορεί να γενικευτεί ο ίδιος μηχανισμός σε σύνθετες δεξιότητες της καθημερινής ζωής.