Όταν μιλάμε για την υγεία του εγκεφάλου, το μυαλό μας πηγαίνει συνήθως στην άσκηση, στη σωστή διατροφή και σε παιχνίδια μνήμης. Όλα αυτά έχουν τη σημασία και την αξία τους. Ωστόσο, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι υπάρχει ακόμη μία δραστηριότητα που ενεργοποιεί πολύπλοκα εγκεφαλικά δίκτυα και συχνά υποτιμούμε: η καθημερινή συζήτηση. Μάλιστα, σε μια εποχή που τα μηνύματα και τα social media έχουν αντικαταστήσει πολλές από τις πραγματικές συνομιλίες, φαίνεται πως μιλάμε λιγότερο από ό,τι στο παρελθόν. Και αυτό ίσως δεν είναι τόσο αθώο όσο πιστεύουμε. Πώς ακριβώς επηρεάζει η σύγχρονη πραγματικότητα τον εγκέφαλο;
Γιατί η συζήτηση είναι «προπόνηση» για τον εγκέφαλο;
Μια απλή κουβέντα απαιτεί πολύ περισσότερη πνευματική προσπάθεια απ’ όση φανταζόμαστε.
Καθώς συνομιλούμε, ο εγκέφαλος πρέπει να:
- ανακαλέσει λέξεις και πληροφορίες από τη μνήμη,
- οργανώσει τις σκέψεις σε πραγματικό χρόνο,
- κατανοήσει όσα λέει ο συνομιλητής,
- ερμηνεύσει τον τόνο της φωνής και τις εκφράσεις του προσώπου,
- επιλέξει την κατάλληλη απάντηση,
- διατηρήσει τη συγκέντρωση καθ’ όλη τη διάρκεια της συζήτησης.
Με άλλα λόγια, ενεργοποιούνται ταυτόχρονα περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη γλώσσα, τη μνήμη, την προσοχή, τη λήψη αποφάσεων αλλά και την κοινωνική αντίληψη.
Γι’ αυτό οι ειδικοί χαρακτηρίζουν την ομιλία μία από τις πιο ολοκληρωμένες μορφές νοητικής εξάσκησης.
Μιλάμε όλο και λιγότερο
Μεγάλη διεθνής έρευνα έδειξε ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν σήμερα κατά μέσο όρο περίπου 3.000 λιγότερες λέξεις την ημέρα σε σχέση με πριν από μία δεκαετία.
Οι ενήλικες μέσης ηλικίας εξακολουθούν να μιλούν περισσότερο, όμως οι έφηβοι και οι άνθρωποι άνω των 65 ετών καταγράφουν σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα καθημερινής ομιλίας.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι πίσω από αυτή τη μείωση βρίσκονται πολλοί παράγοντες, όπως:
- η αντικατάσταση των τηλεφωνικών συνομιλιών από μηνύματα,
- η αυξημένη χρήση των social media,
- οι πολλές ώρες μπροστά σε οθόνες,
- οι αλλαγές στις κοινωνικές συνήθειες μετά την πανδημία.
Δεν είναι το ίδιο για τον εγκέφαλο με το να στέλνουμε μηνύματα
Τα γραπτά μηνύματα αποτελούν φυσικά έναν τρόπο επικοινωνίας και ενεργοποιούν επίσης γνωστικές λειτουργίες.
Ωστόσο, δεν μπορούν να αντικαταστήσουν πλήρως μια πραγματική συζήτηση.
Κατά τη διάρκεια μιας συνομιλίας χρειάζεται να αποκωδικοποιούμε εκφράσεις του προσώπου, τον τόνο της φωνής, τις παύσεις, τη γλώσσα του σώματος και να προσαρμόζουμε συνεχώς την απάντησή μας.
Όλες αυτές οι διεργασίες αποτελούν πολύπλοκη άσκηση για τον εγκέφαλο.
Γιατί οι μεγαλύτεροι άνθρωποι κινδυνεύουν περισσότερο;
Μετά τη συνταξιοδότηση μειώνονται σημαντικά οι καθημερινές κοινωνικές επαφές.
Οι συζητήσεις που προέκυπταν φυσικά στον χώρο εργασίας περιορίζονται και αν δεν αντικατασταθούν από νέες δραστηριότητες ή κοινωνικές σχέσεις, αρκετοί άνθρωποι οδηγούνται σταδιακά στην απομόνωση.
Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ολοένα και περισσότερες μελέτες συνδέουν τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας.
Μάλιστα, ερευνητικά προγράμματα που ενθάρρυναν ηλικιωμένους να συμμετέχουν πιο συχνά σε συζητήσεις έδειξαν βελτίωση τόσο στη διάθεση όσο και σε ορισμένες γνωστικές λειτουργίες.
Και οι έφηβοι όμως μιλούν λιγότερο
Η μείωση της ομιλίας δεν αφορά μόνο τους μεγαλύτερους. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι αρκετοί έφηβοι και προέφηβοι αισθάνονται μεγαλύτερη άνεση να επικοινωνούν μέσω μηνυμάτων παρά να συζητούν πρόσωπο με πρόσωπο.
Η αυξημένη χρήση των κινητών τηλεφώνων, τα ακουστικά που περιορίζουν τις αυθόρμητες κοινωνικές επαφές, αλλά και οι επιπτώσεις της πανδημίας στις κοινωνικές δεξιότητες φαίνεται ότι συνέβαλαν σε αυτή την αλλαγή.
Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα και συχνότερα λόγος για μια «επιδημία μοναξιάς» στους νέους, με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στην ψυχική όσο και στη γνωστική τους υγεία.
Πώς να «γυμνάσετε» τον εγκέφαλο μέσα από τις συζητήσεις
Δεν χρειάζεται να κάνετε κάτι περίπλοκο. Μικρές αλλαγές στην καθημερινότητα αρκούν για να αυξήσετε τις ουσιαστικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Δοκιμάστε να:
- τηλεφωνήσετε σε έναν φίλο αντί να του στείλετε μήνυμα,
- κανονίσετε έναν καφέ με κάποιο αγαπημένο πρόσωπο,
- αφιερώσετε λίγα λεπτά κάθε μέρα σε μια πραγματική συζήτηση με την οικογένειά σας,
- συμμετέχετε σε μια ομάδα, μια λέσχη βιβλίου ή μια εθελοντική δράση,
- ενθαρρύνετε τα παιδιά και τους εφήβους να εκφράζονται περισσότερο μέσα από τον διάλογο.
Ακόμη κι αν στην αρχή νιώθετε αμηχανία, οι έρευνες δείχνουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι απολαμβάνουν τις συζητήσεις πολύ περισσότερο απ’ όσο περιμένουν.
Η συζήτηση δεν είναι απλώς ένας τρόπος επικοινωνίας
Είναι μια καθημερινή άσκηση που ενεργοποιεί τον εγκέφαλο, ενισχύει τη μνήμη, τη συγκέντρωση, τη γλωσσική ικανότητα και την κοινωνική σύνδεση.
Όπως δεν παραλείπουμε τη σωματική άσκηση όταν θέλουμε να φροντίσουμε την καρδιά μας, έτσι ίσως δεν θα έπρεπε να παραμελούμε ούτε τις ουσιαστικές συζητήσεις όταν θέλουμε να προστατεύσουμε το μυαλό μας.
Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα μπείτε στον πειρασμό να στείλετε ακόμη ένα σύντομο μήνυμα, σκεφτείτε μήπως αξίζει να σηκώσετε το τηλέφωνο ή να συναντήσετε από κοντά τον άνθρωπο που θέλετε να μιλήσετε. Μπορεί να κάνετε καλό όχι μόνο στη σχέση σας, αλλά και στον εγκέφαλό σας.