Κάθε χρόνο οι επιστήμονες ανακαλύπτουν δύο ή τρεις νέους ιούς που δεν είχαν εντοπιστεί ποτέ ξανά σε ανθρώπους. Οι περισσότεροι ιοί δεν προκαλούν σοβαρά προβλήματα και σύντομα περνούν στη λήθη. Ωστόσο, η ιστορία έχει δείξει ότι ορισμένες ανακαλύψεις μπορούν να αλλάξουν την πορεία της ανθρωπότητας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο HIV-1, που συνδέθηκε με την πανδημία του AIDS, και ο SARS-CoV-2, ο οποίος προκάλεσε την πανδημία της COVID-19.
Αυτό γεννά ένα εύλογο ερώτημα: ποιος θα μπορούσε να είναι ο επόμενος ιός που θα προκαλέσει μια παγκόσμια υγειονομική κρίση;
Τι δείχνουν οι έρευνες
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου ανέλυσαν επιδημιολογικά δεδομένα από δεκάδες γνωστούς ιούς, με στόχο να εντοπίσουν εκείνους που έχουν τα χαρακτηριστικά να προκαλέσουν μεγάλες επιδημίες ή ακόμη και πανδημίες.
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι δεν μπορούν να προβλέψουν με βεβαιότητα ποιος ιός θα είναι ο επόμενος. Μπορούν όμως να εντοπίσουν ποιοι αξίζουν στενότερη παρακολούθηση.
Οι ζωονόσοι βρίσκονται στο επίκεντρο
Οι περισσότερες νέες λοιμώξεις προέρχονται από ζώα. Οι λεγόμενες ζωονόσοι είναι ασθένειες που μεταδίδονται από τα ζώα στον άνθρωπο. Παραδείγματα αποτελούν η λύσσα, ο Έμπολα και αρκετοί κορονοϊοί.
Οι περισσότεροι από αυτούς τους ιούς δεν μεταδίδονται εύκολα από άνθρωπο σε άνθρωπο, γεγονός που περιορίζει σημαντικά τον κίνδυνο μιας πανδημίας.
Παρόλα αυτά, οι RNA ιοί μεταλλάσσονται σχετικά γρήγορα. Για τον λόγο αυτό οι επιστήμονες παρακολουθούν συνεχώς την εξέλιξή τους, ώστε να εντοπίσουν έγκαιρα πιθανές αλλαγές που θα μπορούσαν να αυξήσουν τη μεταδοτικότητά τους. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι μέχρι σήμερα δεν υπάρχει τεκμηριωμένο παράδειγμα RNA ιού που να απέκτησε ξαφνικά, μέσω μετάλλαξης, αποτελεσματική μετάδοση μεταξύ ανθρώπων ενώ προηγουμένως δεν την είχε.
Μεγαλύτερη ανησυχία προκαλούν οι ήδη μεταδοτικοί ιοί
Οι ειδικοί θεωρούν ότι μεγαλύτερο κίνδυνο αποτελούν οι ιοί που ήδη μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων. Αυτοί μπορούν να εξελιχθούν ώστε να γίνουν ακόμη πιο μεταδοτικοί, όπως συνέβη με τις διάφορες παραλλαγές του SARS-CoV-2 κατά τη διάρκεια της πανδημίας.
Πολλοί από τους γνωστούς ανθρώπινους ιούς, όπως η ιλαρά, η ερυθρά αλλά και αρκετοί ιοί του κοινού κρυολογήματος, πιστεύεται ότι πέρασαν κάποτε από τα ζώα στον άνθρωπο και στη συνέχεια προσαρμόστηκαν στη μετάδοση μεταξύ ανθρώπων.
Ποιοι ιοί βρίσκονται υπό στενή παρακολούθηση
Μεταξύ των ιών που παρακολουθούνται ιδιαίτερα από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα βρίσκονται:
- ο ιός Έμπολα,
- οι ιοί Ζίκα,
- ο ιός Τσικουνγκούνια,
- ο ιός Oropouche,
- ο mpox.
Ορισμένοι από αυτούς έχουν ήδη προκαλέσει σημαντικές επιδημίες σε διάφορες περιοχές του κόσμου, γεγονός που επιβεβαιώνει τη σημασία της συνεχούς επιτήρησης.
Τι μας δίδαξε η COVID-19
Η πανδημία της COVID-19 έδειξε πόσο σημαντική είναι η έγκαιρη ανίχνευση ενός νέου ιού. Ο SARS-CoV-2 κυκλοφορούσε για αρκετές εβδομάδες πριν εντοπιστεί και αναγνωριστεί ως νέα απειλή.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η γρήγορη διάγνωση, η διεθνής συνεργασία και η ανταλλαγή επιστημονικών δεδομένων μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τις συνέπειες μιας μελλοντικής πανδημίας.
Δεν γνωρίζουμε ποιος θα είναι ο επόμενος ιός
Παρότι αρκετοί ιοί βρίσκονται υπό παρακολούθηση, κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα ποιος θα προκαλέσει την επόμενη πανδημία. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι μεγαλύτερη προσοχή πρέπει να δίνεται σε νέους ιούς που μοιάζουν με ήδη γνωστούς και ιδιαίτερα μεταδοτικούς ανθρώπινους ιούς, καθώς αυτοί ενδέχεται να έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες εξάπλωσης.
Το βασικό μήνυμα είναι ότι η συνεχής επιστημονική επιτήρηση, η έγκαιρη ανίχνευση νέων παθογόνων και η διεθνής συνεργασία αποτελούν τα σημαντικότερα «όπλα» για την προστασία της δημόσιας υγείας. Η καλύτερη προετοιμασία μπορεί να μειώσει σημαντικά τις ανθρώπινες, κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις μιας μελλοντικής πανδημίας.