Η ελονοσία κυκλοφορεί στη Γη εδώ και (έως) 35 εκατομμύρια χρόνια, πολύ πριν εμφανιστεί ο Homo sapiens στην Αφρική, δηλαδή πριν από περισσότερα από (μόλις) 300.000 χρόνια. Από τότε η ανθρωπότητα δίνει μάχη με μια από τις μεγαλύτερες μάστιγες όλων των εποχών. Σήμερα, όμως, ο κόσμος ενδέχεται να βρίσκεται σε καθοριστική καμπή.
«Το πραγματικό ερώτημα είναι αν αυτή θα είναι η γενιά που θα βάλει οριστικό τέλος στην ελονοσία», λέει μιλώντας στην ιταλική Corriere della Sera ο Εϊντριαν Χιλ. Και ποια είναι η απάντηση που δίνει αυτός ο σπουδαίος γιατρός και ερευνητής; «Αν πρέπει να είμαι σύντομος, ναι».
Ο Χιλ είναι ο άνθρωπος πίσω από το R21/Matrix-M, το πρώτο εμβόλιο υψηλής αποτελεσματικότητας κατά της ελονοσίας, με ποσοστό προστασίας από 75% έως 80%. Ομως ο 67χρονος κορυφαίος επιστήμονας με καταγωγή από την Ιρλανδία δεν σταματά να επαναλαμβάνει ότι «τα οφείλω όλα στη σπουδαία ομάδα μου», ακόμη και κατά την πρόσφατη βράβευσή του, στις αρχές του τρέχοντος μήνα στο Βερολίνο, με το European Inventor Award (στο πεδίο της έρευνας), ακριβώς για αυτό: την ανάπτυξη ενός εμβολίου κατά μιας νόσου που έχει προκαλέσει αμέτρητα θύματα.
Διευθύνει το The Jenner Institute του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, όπου το 2020 αναπτύχθηκε το εμβόλιο της AstraZeneca κατά της Covid-19. Οσο για το κορυφαίο του επίτευγμα, «δεν είχε αναπτυχθεί ποτέ ξανά εμβόλιο εναντίον ενός παρασίτου», ανέφερε στην ιταλική εφημερίδα.
Επί μακρόν θεωρούνταν αδύνατο, παρότι ήδη από το 1896 ο βρετανός γιατρός Ρόναλντ Ρος, υπηρετώντας στην αποικιακή και αποπνικτική Καλκούτα, είχε ανακαλύψει ότι το παράσιτο της ελονοσίας μεταδίδεται μέσω του τσιμπήματος θηλυκών κουνουπιών του γένους Anopheles (τα αρσενικά είναι ακίνδυνα). Και είναι αλήθεια πως η ανάπτυξη ενός εμβολίου κατά ενός παρασίτου είναι μια πρόκληση ασύλληπτης κλίμακας.
Γιατί «ένα παράσιτο είναι χιλιάδες φορές πιο πολύπλοκο από έναν ιό. Ο ιός της Cοvid-19 διαθέτει μόλις 12 γονίδια· το παράσιτο της ελονοσίας, περίπου 5.000. Επρεπε να καταλάβουμε ποιο σημείο του έπρεπε να στοχεύσουμε», εξήγησε ο Εϊντριαν Χιλ.
Γιατί ακριβώς ήταν τόσο δύσκολο; Επειδή «όταν το κουνούπι τσιμπήσει έναν άνθρωπο, το παράσιτο εισέρχεται στην κυκλοφορία του αίματος και μέσα σε λίγα λεπτά φτάνει στο ήπαρ. Εκεί πολλαπλασιάζεται ραγδαία: μέσα σε μία εβδομάδα ξεπηδούν περίπου 10.000 νέα παράσιτα. Προσοχή όμως· στο μεταξύ έχει ήδη αλλάξει η αντιγονική του σύσταση».
Στη συνέχεια, μόλις περνάει ξανά στο αίμα, μεταμορφώνεται εκ νέου. Αυτή η νέα μορφή μπορεί να απορροφηθεί από ένα άλλο κουνούπι και να μεταδοθεί σε έναν άλλον άνθρωπο. Με λίγα λόγια, ένα και το αυτό παράσιτο, αλλά με τρεις διαφορετικές φονικές μορφές, εξαιτίας ενός αέναου περάσματος από τον άνθρωπο στο κουνούπι και αντιστρόφως. «Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί στόχοι, και αυτό ακριβώς έκανε την ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού εμβολίου τόσο δύσκολη», είπε ο Χιλ.
Η ελονοσία εξακολουθεί να συγκαταλέγεται μεταξύ των χειρότερων και πιο θανατηφόρων μολυσματικών ασθενειών παγκοσμίως, προκαλώντας περίπου 600.000 θανάτους κάθε χρόνο, με τα θύματά της να είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα παιδιά ηλικίας κάτω των πέντε ετών.
Στις αρχές του 20ού αιώνα κάλυπτε ακόμη σχεδόν ολόκληρο τον πλανήτη. Αργότερα περιορίστηκε χάρη στις αποξηράνσεις ελών, αντιμετωπίστηκε με την κινίνη και καταπολεμήθηκε με εντομοκτόνα σε πολλές ηπείρους. Σήμερα είναι κυρίως αφρικανική νόσος, καθώς άνω του 90% των κρουσμάτων (282 εκατομμύρια το 2024, σύμφωνα με τον ΠΟΥ) και των θανάτων (610.000 την ίδια χρονιά) καταγράφονται σε χώρες της Αφρικής· εκεί, λοιπόν, αποφάσισε –αρκετά εγκαίρως, μάλιστα, ώστε να υπάρχει σήμερα ένα αποτελεσματικό εμβόλιο κατά της νόσου– να αφοσιωθεί στη μάχη κατά της ελονοσίας ο Εϊντριαν Χιλ.
Η αρχή έγινε όταν ήταν ακόμα φοιτητής, στη Ζιμπάμπουε, όπου είχε ταξιδέψει για να επισκεφθεί έναν θείο του ιεραπόστολο. «Υπάρχουν πολλά που πρέπει να γίνουν εδώ», του είχε πει: αφενός θύματα ακραίας κρατικής βίας, αφετέρου, και κυρίως, της ελονοσίας. «Ναι», απάντησε ο ανιψιός, «αλλά πρώτα πρέπει να τελειώσω τις σπουδές μου». Επειτα, κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του στην Γκάμπια, βλέποντας, ως νεαρός γιατρός, μικρά παιδιά να σβήνουν από την ελονοσία, αποφάσισε να μεταπηδήσει από τη γενετική στα εμβόλια.
Το R21/Matrix-M είναι ένα το πιο αποτελεσματικό από τα δύο εμβόλια κατά της ελονοσίας που κυκλοφόρησαν τα τελευταία χρόνια. Κοστίζει περίπου τρία ευρώ η δόση, παράγεται στην Ινδία από το Serum Institute (πρόκειται για τον μεγαλύτερο παρασκευαστή εμβολίων στον κόσμο), ενώ έχουν ήδη χορηγηθεί από 50 έως 100 εκατομμύρια δόσεις σε περίπου 12 χώρες.
Ομως ο Χιλ επιμένει ότι η ελονοσία δεν θα νικηθεί μόνο με ένα εμβόλιο. Χρειάζονται επίσης κουνουπιέρες εμποτισμένες με εντομοκτόνα, ψεκασμοί, μαζικά προγράμματα εμβολιασμού και σταθερή χρηματοδότηση. Σήμερα όλα αυτά υπάρχουν. «Στην ανάπτυξη του εμβολίου μας συμμετείχαν αφρικανοί γιατροί, οι οποίοι πραγματοποίησαν καθοριστικές κλινικές μελέτες στις χώρες τους – στη Μπουρκίνα Φάσο, στο Μάλι, στην Κένυα, στην Τανζανία. Η Αφρική έχει αλλάξει».
«Αυτή είναι μια ανακάλυψη άξια ενός βραβείου Νομπέλ· ίσως ακόμη και του Νομπέλ Ειρήνης», γράφει η Corriere della Sera. «Το βραβείο δεν αποτελεί κίνητρο για έναν ερευνητή», εξηγεί ο Εϊντριαν Χιλ. «Οταν συνταξιοδοτηθώ, θέλω να επιστρέψω στην Γκάμπια, στο νοσοκομείο όπου πρωτοείδα άρρωστα παιδιά στριμωγμένα δυο-δυο ή τρία-τρία σε κάθε κρεβάτι, και να ρωτήσω τις νοσηλεύτριες: “Μπορώ επισκεφθώ τη μονάδα ελονοσίας; Πώς πάτε σήμερα;” Και να τις ακούσω να μου απαντούν: “Καθηγητά, εδώ δεν καταγράφονται πια κρούσματα ελονοσίας”».
Ακολούθησε το Protagon στο Google News
Πρόσθεσε το Protagon ως προτιμώμενη πηγή στη Google