Ξεχάσατε πού βάλατε τα κλειδιά σας; Συναντήσατε κάποιον που γνωρίζετε, αλλά το όνομά του δεν σας ερχόταν με τίποτα; Μπήκατε σε ένα δωμάτιο και για λίγα δευτερόλεπτα αναρωτηθήκατε τι ακριβώς θέλατε να κάνετε εκεί. Τέτοιες μικρές στιγμές αφηρημάδας συμβαίνουν σε όλους και από μόνες τους δεν αποτελούν απαραίτητα λόγο ανησυχίας. Έχουμε, ωστόσο, την τάση να συνδέουμε τις σημαντικότερες αλλαγές στη μνήμη με τη μεγαλύτερη ηλικία ενώ νέα μελέτη από ερευνητές του Πανεπιστημίου Μπίνγκχαμτον στις ΗΠΑ δείχνει ότι ορισμένες αλλαγές μπορεί να γίνονται αισθητές αρκετά νωρίτερα.
Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cerebral Cortex, εξέτασε ενήλικες διαφορετικών ηλικιών προκειμένου να διερευνήσει όχι μόνο πόσο καλά θυμούνται, αλλά και τι συμβαίνει στον εγκέφαλό τους όταν σχηματίζουν και ανακαλούν αναμνήσεις.
Η μέση ηλικία μπορεί να είναι κομβική για τη μνήμη
Στη μελέτη συμμετείχαν περίπου 60 ενήλικες ηλικίας από 18 έως 74 ετών. Οι ερευνητές έδειξαν στους συμμετέχοντες εικόνες προσώπων, συνδέοντας κάθε πρόσωπο με ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή μια τοποθεσία.
Έπειτα από πέντε λεπτά ξεκούρασης, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να θυμηθούν ποιο αντικείμενο ή ποια εικόνα αντιστοιχούσε σε κάθε πρόσωπο. Παράλληλα, υποβλήθηκαν σε λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), ώστε οι επιστήμονες να παρακολουθήσουν τη δραστηριότητα του ιππόκαμπου, μιας περιοχής του εγκεφάλου με καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία και την ανάκληση αναμνήσεων.
Οι ερευνητές παρατήρησαν μεγάλη πτώση στην ακρίβεια της μνήμης μεταξύ των νεαρών ενηλίκων ηλικίας 20 έως 30 ετών και των ατόμων μέσης ηλικίας, 50 έως 63 ετών.
Το αποτέλεσμα υποδεικνύει ότι η μέση ηλικία ενδέχεται να αποτελεί ένα σημαντικό σημείο μετάβασης για τη λειτουργία της μνήμης – μια περίοδο που, όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες, «έχει παραμεληθεί», καθώς πολλές προηγούμενες έρευνες επικεντρώνονταν στη σύγκριση νεαρών και ηλικιωμένων ενηλίκων.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι στα 50 αρχίζουμε να χάνουμε τη μνήμη μας… Η μελέτη εξέτασε μια συγκεκριμένη μορφή επεισοδιακής/συνειρμικής μνήμης και είχε σχετικά μικρό αριθμό συμμετεχόντων. Τα ευρήματα δείχνουν, όμως, ότι αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε μπορεί να εμφανίζονται ήδη από τη μέση ηλικία.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν θυμόμαστε λάθος;
Ακόμη πιο ενδιαφέρον ήταν αυτό που παρατήρησαν οι ερευνητές στον εγκέφαλο των μεγαλύτερων συμμετεχόντων.
Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν μια βιβλιοθήκη από την οποία απλώς τραβάμε ένα αποθηκευμένο «αρχείο». Όταν ανακαλούμε μια εμπειρία, ο εγκέφαλος προσπαθεί να επαναφέρει και να συνδέσει μεταξύ τους διαφορετικά στοιχεία της.
Στους νεότερους ενήλικες, όταν η ανάμνηση ήταν λανθασμένη, ο εγκέφαλος συνήθως δεν επανενεργοποιούσε επαρκώς το αρχικό μοτίβο της μνήμης.
Στους μεγαλύτερους συμμετέχοντες, όμως, συνέβαινε κάτι διαφορετικό: ο ιππόκαμπος μπορούσε να εμφανίζει αυξημένη επανενεργοποίηση ακόμη και όταν η απάντηση ήταν λανθασμένη.
Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος δεν φαινόταν απλώς να «δουλεύει λιγότερο» με την ηλικία. Μπορούσε να δουλεύει έντονα, αλλά να συνδέει μεταξύ τους λάθος στοιχεία μιας ανάμνησης.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να θυμάται σωστά ένα πρόσωπο και να αναγνωρίζει σωστά μια εικόνα, αλλά να τα συνδέει μεταξύ τους ενώ στην πραγματικότητα δεν είχαν παρουσιαστεί μαζί.
Ο εγκέφαλος δεν «σβήνει» απλώς τις αναμνήσεις
Το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή αμφισβητεί την απλουστευμένη αντίληψη ότι καθώς μεγαλώνουμε ο εγκέφαλος γίνεται απλώς λιγότερο δραστήριος και γι’ αυτό ξεχνάμε.
Η νέα μελέτη υποδεικνύει ότι μπορεί να αλλάζει ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο ο ιππόκαμπος επαναφέρει και συνδέει τις πληροφορίες.
Στους νεότερους ανθρώπους, η μεγαλύτερη ομοιότητα ανάμεσα στα εγκεφαλικά μοτίβα που εμφανίζονταν κατά την αρχική μάθηση και κατά την ανάκληση συνδεόταν με μεγαλύτερη ακρίβεια. Αυτή η σχέση εξασθενούσε στη μέση ηλικία και μειωνόταν ακόμη περισσότερο στους μεγαλύτερους συμμετέχοντες.
Στους μεγαλύτερους ενήλικες, μάλιστα, η επανενεργοποίηση μπορούσε να συνοδεύεται από περισσότερα λάθη σύνδεσης των πληροφοριών.
Μπορούμε να προστατεύσουμε τη μνήμη μας;
Η συγκεκριμένη μελέτη δεν εξέτασε παρεμβάσεις για την πρόληψη της γνωστικής έκπτωσης. Τα αποτελέσματά της, όμως, έρχονται να ενισχύσουν το επιστημονικό ενδιαφέρον για τη μέση ηλικία ως σημαντική περίοδο για την υγεία του εγκεφάλου. Και αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φορά που ξεχνάμε ένα όνομα πρέπει να ανησυχούμε. Η περιστασιακή αφηρημάδα είναι διαφορετική από μια επίμονη αλλαγή της μνήμης που επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα.
Η φροντίδα του εγκεφάλου, πάντως, δεν χρειάζεται να περιμένει μέχρι τα βαθιά γεράματα. Η τακτική σωματική δραστηριότητα, η ισορροπημένη διατροφή, η επαρκής ποιότητα ύπνου, η διατήρηση κοινωνικών επαφών και η πνευματική δραστηριότητα αποτελούν συνήθειες που συνδέονται γενικότερα με την υγεία του εγκεφάλου.