Όταν συμβαίνει κάτι απρόσμενο, το σώμα αντιδρά προτού ακόμη προλάβουμε να επεξεργαστούμε συνειδητά τι έχει αλλάξει. Οι κόρες των ματιών διαστέλλονται, η εγρήγορσή μας αυξάνεται και η προσοχή στρέφεται στη νέα πληροφορία. Αυτή η στιγμιαία αντίδραση στα μάτια δεν αποτελεί απλώς ένδειξη έκπληξης. Φαίνεται ότι βοηθά τον εγκέφαλο να προσαρμοστεί γρηγορότερα στα νέα δεδομένα.
Αυτό υποστηρίζει μελέτη του Πανεπιστημίου του Brown, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Human Behaviour. Σύμφωνα με τα ευρήματα, η διαστολή της κόρης λειτουργεί ως ορατή ένδειξη μιας αλλαγής που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη στον εγκέφαλο, της μετάβασής του σε έναν νέο τρόπο αντίληψης και μάθησης.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν κάτι μας εκπλήσσει;
Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάτι απροσδόκητο, ενεργοποιείται μια εγκεφαλική περιοχή που αποτελεί την κύρια πηγή νοραδρεναλίνης. Πρόκειται για μια χημική ουσία που αυξάνει την εγρήγορση και μας προετοιμάζει στιγμιαία ώστε να διαχειριστούμε αποτελεσματικά οποιαδήποτε απειλή, πρόκληση ή ξαφνική αλλαγή στο περιβάλλον μας.
Η απότομη αύξηση της νοραδρεναλίνης συνδέεται τόσο με τη διαστολή της κόρης όσο και με μεταβολές σε συγκεκριμένα εγκεφαλικά κύματα. Μέχρι σήμερα ήταν γνωστό ότι αυτές οι αντιδράσεις εμφανίζονται όταν κάτι μας ξαφνιάζει. Δεν ήταν, όμως, εξίσου σαφές ποια ακριβώς λειτουργία εξυπηρετούν και πώς επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας.
Τα νέα ευρήματα υποδεικνύουν ότι αυτή η έξαρση εγρήγορσης λειτουργεί σαν ένα είδος σήματος ανανέωσης, που «ειδοποιεί» τον εγκέφαλο ότι οι προηγούμενες εκτιμήσεις του ίσως δεν ισχύουν πλέον και ότι χρειάζεται να δώσει μεγαλύτερη σημασία στα νέα δεδομένα.
Το πείραμα με τα χρωματιστά τετράγωνα
Στη μελέτη συμμετείχαν 63 άτομα. Οι ερευνητές τούς έδειχναν χρωματιστά τετράγωνα σε μια οθόνη και τους ζητούσαν επανειλημμένα να προβλέψουν τι θα εμφανιζόταν στη συνέχεια. Αφού έβλεπαν μια νέα ομάδα σχημάτων, ανέφεραν τι παρατήρησαν και έκαναν την επόμενη πρόβλεψή τους.
Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, καταγράφονταν οι μεταβολές στο μέγεθος της κόρης των ματιών και η ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου μέσω ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος. Από τους συμμετέχοντες προέκυψαν 57 σύνολα δεδομένων από τις εγκεφαλικές καταγραφές και 60 από τις μετρήσεις των ματιών.
Όταν το χρώμα που εμφανιζόταν δεν συμφωνούσε με την πρόβλεψη των συμμετεχόντων, οι κόρες των ματιών τους διαστέλλονταν και ορισμένα εγκεφαλικά κύματα γίνονταν εντονότερα. Παράλληλα, μειωνόταν η τάση τους να ερμηνεύουν αυτό που έβλεπαν με βάση όσα περίμεναν.
Τα μάτια… μια «καθαρή σελίδα» για τη μάθηση
Οι προσδοκίες επηρεάζουν συχνά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε μια κατάσταση. Αν κάτι μοιάζει με αυτό που περιμένουμε, ο εγκέφαλος τείνει να το εντάσσει στο ήδη γνωστό πλαίσιο. Όταν, όμως, προκύπτει μια σαφής ανατροπή, χρειάζεται να εγκαταλείψει γρήγορα αυτή την ερμηνεία.
Η διαστολή της κόρης φαίνεται να συνοδεύει ακριβώς αυτή τη μετάβαση. Ο εγκέφαλος περιορίζει την επιρροή των προηγούμενων προσδοκιών, δίνει μεγαλύτερο βάρος στη νέα πληροφορία και προσαρμόζει τις επόμενες προβλέψεις του. Πιο απλά, τα μάτια δεν αποκαλύπτουν μόνο ότι ξαφνιαστήκαμε. Μας δείχνουν ότι ο εγκέφαλος έχει ήδη αρχίσει να αναθεωρεί όσα πίστευε, δημιουργώντας μια πιο «καθαρή σελίδα» για να μάθει από αυτό που μόλις συνέβη.