Το 2012, ψαράδες στη λίμνη Memphremagog, η οποία εκτείνεται ανάμεσα στις ΗΠΑ και τον Καναδά, άρχισαν να εντοπίζουν γατόψαρα με παράξενες μαύρες αλλοιώσεις στο δέρμα τους. Μέσα στα επόμενα χρόνια, τα σημάδια εμφανίστηκαν σε περίπου ένα στα τρία ψάρια του συγκεκριμένου είδους σε ορισμένες δειγματοληψίες. Αρχικά, οι επιστήμονες υπέθεσαν ότι πίσω από το φαινόμενο μπορεί να κρυβόταν ένας ιός, κάποιο μικρόβιο ή ένας ρύπος του νερού. Έπειτα από χρόνια ερευνών, όμως, η απάντηση αποδείχθηκε πολύ διαφορετική και μάλιστα ήταν καρκίνος.
Οι μαύρες αλλοιώσεις ήταν συγκεκριμένα μελανώματα και, σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature, μεταδίδονταν από το ένα ψάρι στο άλλο μέσω των ίδιων των ζωντανών καρκινικών κυττάρων. Πρόκειται για την τέταρτη γνωστή μορφή μεταδοτικού καρκίνου στη φύση, την πρώτη που εντοπίζεται σε ψάρι και την πρώτη σε οικοσύστημα γλυκού νερού.
Πώς μπορεί ένας καρκίνος να είναι μεταδοτικός;
Στους συνηθισμένους καρκίνους, ένας όγκος δημιουργείται όταν ορισμένα κύτταρα του ίδιου του οργανισμού αποκτούν μεταλλάξεις και αρχίζουν να πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα. Επομένως, τα καρκινικά κύτταρα εξακολουθούν να είναι γενετικά συγγενικά με τον οργανισμό μέσα στον οποίο αναπτύχθηκαν.
Στον μεταδοτικό καρκίνο συμβαίνει κάτι διαφορετικό. Τα καρκινικά κύτταρα προέρχονται αρχικά από ένα ζώο, αλλά καταφέρνουν να περάσουν σε άλλα, να ξεφύγουν από το ανοσοποιητικό τους σύστημα και να συνεχίσουν να αναπτύσσονται μέσα σε έναν νέο ξενιστή. Με αυτή την έννοια, ο όγκος αποκτά μια σχετική «αυτονομία». Δεν μεταδίδεται ένας ιός που προκαλεί καρκίνο, αλλά τα ίδια τα καρκινικά κύτταρα, τα οποία συμπεριφέρονται περισσότερο σαν παράσιτο παρά σαν ένας συμβατικός όγκος.
Η γενετική ανάλυση έδωσε την απάντηση
Οι ερευνητές ανέλυσαν το γενετικό υλικό όγκων και υγιών ιστών ψαριών του είδους Ameiurus nebulosus. Κανονικά, κάθε όγκος θα έπρεπε να μοιάζει γενετικά περισσότερο με το ψάρι στο οποίο βρισκόταν. Ωστόσο, οι επιστήμονες παρατήρησαν ακριβώς το αντίθετο.
Οι όγκοι διαφορετικών ψαριών έμοιαζαν πολύ περισσότερο μεταξύ τους παρά με τους οργανισμούς που τους φιλοξενούσαν. Μοιράζονταν εκατοντάδες χιλιάδες γενετικές παραλλαγές, οι οποίες απουσίαζαν από τους υγιείς ιστούς των ψαριών. Το εύρημα, όπως σημειώνουν, υποδηλώνει ότι οι όγκοι προέρχονται από την ίδια αρχική σειρά καρκινικών κυττάρων.
Πώς περνά ο καρκίνος από το ένα ψάρι στο άλλο;
Ο ακριβής τρόπος μετάδοσης δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί. Μία πιθανή εξήγηση αφορά την περίοδο αναπαραγωγής, όταν τα ψάρια συγκεντρώνονται σε μεγάλους αριθμούς, έρχονται σε στενή επαφή και μπορεί να τραυματίζουν το ένα το άλλο με τα αγκάθια που βρίσκονται κοντά στα πτερύγιά τους. Μια μικρή πληγή ίσως επιτρέπει στα καρκινικά κύτταρα να εισέλθουν σε έναν νέο οργανισμό.
Οι επιστήμονες εξετάζουν επίσης εάν τα κύτταρα μπορούν να επιβιώσουν για κάποιο διάστημα στο νερό ή στα ιζήματα του πυθμένα και να εισέλθουν στο σώμα από το δέρμα, τα βράγχια ή το στόμα. Προς το παρόν, όμως, πρόκειται για πιθανά σενάρια και όχι για αποδεδειγμένους μηχανισμούς.
Υπάρχει κίνδυνος για τον άνθρωπο;
Η ανακάλυψη δεν σημαίνει ότι ο καρκίνος μπορεί να περάσει από τα ψάρια στους ανθρώπους. Δεν υπάρχει γνωστή ένδειξη ότι τα συγκεκριμένα κύτταρα μπορούν να μολύνουν ή να επιβιώσουν σε διαφορετικό είδος, ενώ οι ερευνητές τονίζουν ότι δεν έχει προκύψει κίνδυνος για τη δημόσια υγεία.
Οι φυσικά μεταδοτικοί καρκίνοι είναι εξαιρετικά σπάνιες μορφές καρκίνου που μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί μόνο σε λίγες ομάδες ζώων, όπως οι σκύλοι, οι διάβολοι της Τασμανίας, σε ορισμένα δίθυρα μαλάκια και πλέον στα συγκεκριμένα ψάρια.
Αυτό που δεν είναι ακόμη γνωστό είναι πόσο θα επηρεάσει η ασθένεια τον πληθυσμό τους. Ορισμένα μεταδοτικά νεοπλάσματα έχουν προκαλέσει σοβαρή μείωση σε ζωικούς πληθυσμούς, ενώ άλλα συνυπάρχουν με τους ξενιστές τους για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα. Στη λίμνη Memphremagog τα γατόψαρα παραμένουν άφθονα και φαίνεται ότι μπορούν να ζουν με τους όγκους για κάποιο διάστημα, χωρίς όμως να γνωρίζουμε τις συνέπειες σε βάθος χρόνου.