Για τον άνθρωπο που υποβάλλεται σε γενική αναισθησία, η επέμβαση μοιάζει συνήθως με ένα κενό στον χρόνο, όπου η προετοιμασία και η αφύπνιση φαίνεται να διαδέχονται το ένα το άλλο σχεδόν αμέσως. Στο μεταξύ, όμως, ο εγκέφαλος δεν έχει πάψει να λειτουργεί. Τι αλλάζει, λοιπόν, όταν διακόπτεται προσωρινά η συνειδητή μας επαφή με το περιβάλλον;
Σχεδόν 180 χρόνια μετά τη πρώτη επιτυχημένη δημόσια επίδειξη χειρουργικής αναισθησίας το 1846, γνωρίζουμε πολλά για τη δράση των αναισθητικών. Η επιστήμη όμως, δεν έχει καταφέρει να αποκρυπτογραφήσει πλήρως το πώς ακριβώς η γενική αναισθησία «σβήνει» την ανθρώπινη συνείδηση.
Τώρα μια νέα μελέτη στο Nature Neuroscience έρχεται να προσθέσει ένα σημαντικό κομμάτι στο παζλ, αποκαλύπτοντας ότι διαφορετικά αναισθητικά φαίνεται να προκαλούν κοινές αλλαγές στη νευρική δραστηριότητα, ακόμη και σε οργανισμούς με πολύ διαφορετικά νευρικά συστήματα.
Έξι είδη, ένα κοινό ερώτημα για την γενική αναισθησία
Η ερευνητική ομάδα συνέκρινε καταγραφές από ανθρώπους, δύο είδη πιθήκων, ποντίκια, ψάρια-ζέβρα και μικροσκοπικούς νηματώδεις σκώληκες. Πρόκειται για οργανισμούς με τεράστιες διαφορές στην πολυπλοκότητα του νευρικού τους συστήματος.
Οι καταγραφές αφορούσαν την κατάσταση εγρήγορσης και την αναισθησία. Στα θηλαστικά χρησιμοποιήθηκε λειτουργική μαγνητική τομογραφία, η οποία καταγράφει μεταβολές στην αιμάτωση ως έμμεση ένδειξη εγκεφαλικής δραστηριότητας. Στα ψάρια και στους σκώληκες, ειδικές τεχνικές επέτρεπαν την παρακολούθηση της δραστηριότητας των νευρώνων μέσω φωτεινών σημάτων.
Παρά τις διαφορετικές μεθόδους και τα διαφορετικά αναισθητικά, οι ερευνητές εντόπισαν κοινά χαρακτηριστικά. Αυτό ενισχύει την πιθανότητα να πρόκειται για θεμελιώδη επίδραση της αναισθησίας και όχι για ιδιαιτερότητα ενός συγκεκριμένου φαρμάκου ή είδους.
Υπάρχει δραστηριότητα, ο συντονισμός περιορίζεται
Το πρώτο κοινό εύρημα ήταν ότι, υπό αναισθησία, η δραστηριότητα διαφορετικών περιοχών του νευρικού συστήματος ήταν λιγότερο συγχρονισμένη. Οι επιμέρους περιοχές παρέμεναν ενεργές, όμως ο συντονισμός μεταξύ τους περιοριζόταν.
Το δεύτερο αφορούσε τη συνέχεια της δραστηριότητας στον χρόνο. Σε κατάσταση εγρήγορσης, αυτό που συμβαίνει μια δεδομένη στιγμή συνδέεται με όσα προηγήθηκαν. Υπό αναισθησία, αυτή η χρονική συνέχεια εξασθενούσε ταχύτερα, με την πρότερη δραστηριότητα να παρέχει λιγότερες πληροφορίες για την επόμενη.
Πιο απλά, οι καταγραφές έδειχναν μια πιο αποσπασματική νευρική δραστηριότητα, τόσο μεταξύ διαφορετικών περιοχών όσο και από τη μία στιγμή στην άλλη. Δεν πρόκειται για έναν εγκέφαλο που κλείνει σαν διακόπτης, αλλά για ένα σύστημα που δυσκολεύεται να συντονίσει και να συνδέσει όσα συμβαίνουν στα επιμέρους κυκλώματά του.
Τι μας λέει αυτό για τη συνείδηση;
Τα ευρήματα υποστηρίζουν την υπόθεση ότι η συνείδηση δεν εξαρτάται απλώς από την παρουσία νευρικής δραστηριότητας. Εξίσου σημαντική φαίνεται να είναι η δυνατότητα του εγκεφάλου να συνδυάζει πληροφορίες από διαφορετικές περιοχές αλλά και να μπορεί να τις διατηρεί αρκετά ώστε να τις επεξεργαστεί.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η μελέτη δίνει έναν απόλυτο ορισμό της συνείδησης. Ούτε αποδεικνύει ότι ένας άνθρωπος και ένας σκώληκας έχουν παρόμοια υποκειμενική εμπειρία. Η μειωμένη ανταπόκριση στο περιβάλλον μπορεί να παρατηρηθεί και να μετρηθεί. Η εσωτερική εμπειρία ενός οργανισμού διαφέρει και είναι πολύ πιο δύσκολο να διερευνηθεί.