Όταν μιλάμε για αισθήσεις, συνήθως σκεφτόμαστε την όραση, την ακοή, την αφή, τη γεύση ή την όσφρηση. Υπάρχει όμως και μια λιγότερο γνωστή αίσθηση, που λειτουργεί αδιάκοπα και μας βοηθά να καταλαβαίνουμε τι συμβαίνει στο σώμα. Ονομάζεται ενδοδεκτικότητα (interoception) και πρόκειται για την ικανότητα του οργανισμού να αντιλαμβάνεται και να ερμηνεύει εσωτερικά σήματα, όπως οι χτύποι της καρδιάς, η πείνα και η δίψα, η μυϊκή ένταση, η αίσθηση κορεσμού ή δυσφορίας.
Δεν την παρατηρούμε κι όμως, χωρίς αυτήν, θα ήταν δύσκολο να αντιληφθούμε πότε χρειάζεται να φάμε, πότε είμαστε κουρασμένοι, πότε το σώμα μας βρίσκεται σε εγρήγορση ή πότε κάτι δεν πάει καλά.
Το σώμα «στέλνει» σήματα συνεχώς
Η ενδοδεκτικότητα λειτουργεί σαν ένας εσωτερικός διάλογος ανάμεσα στο σώμα και τον εγκέφαλο. Το σώμα στέλνει πληροφορίες και ο εγκέφαλος προσπαθεί να τις ερμηνεύσει. Πεινάω ή είμαι αγχωμένος; Λαχανιάζω επειδή ανέβηκα τις σκάλες ή επειδή φοβήθηκα;
Ο διάλογος αυτός δεν είναι πάντα απλός. Τα σήματα του σώματος μπορεί να είναι ασαφή, έντονα ή δύσκολα στην ερμηνεία. Γι’ αυτό και οι ερευνητές ενδιαφέρονται όλο και περισσότερο για τον ρόλο της ενδοδεκτικότητας όχι μόνο στην σωματική υγεία, αλλά και στη διάθεση, το άγχος, τη διατροφή και την ψυχική ευεξία.
Όταν τα σήματα «μπερδεύονται»
Σε καταστάσεις άγχους, για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αντιλαμβάνεται πολύ έντονα τους χτύπους της καρδιάς του. Αυτό το σήμα μπορεί να ερμηνευτεί ως ένδειξη κινδύνου, ακόμη κι αν η κατάσταση δεν είναι πραγματικά απειλητική. Έτσι, το σώμα τροφοδοτεί το συναίσθημα και το συναίσθημα ενισχύει την προσοχή στο σώμα.
Αντίστοιχα, σε καταστάσεις όπως η κατάθλιψη, οι διατροφικές διαταραχές ή το μετατραυματικό στρες, οι ερευνητές προσπαθούν να κατανοήσουν αν και με ποιον τρόπο μεταβάλλεται η σχέση των ανθρώπων με τα σήματα του σώματός τους, αν τα αντιλαμβάνονται διαφορετικά, αν τα εμπιστεύονται λιγότερο ή αν δυσκολεύονται να τα ερμηνεύσουν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα προβλήματα ψυχικής υγείας μπορούν να εξηγηθούν απλώς ως μια «λάθος ανάγνωση». Η σχέση ανάμεσα στα σωματικά σήματα και την ψυχική κατάσταση είναι πιο σύνθετη και πολυπαραγοντική, και η ενδοδεκτικότητα φαίνεται να αποτελεί μόνο ένα από τα στοιχεία που συνθέτουν αυτή την εικόνα.
Η ενδοδεκτικότητα ως «γέφυρα»
Πρόσφατη έρευνα εξέτασε πώς η πείνα και τα επίπεδα γλυκόζης συνδέονται με τη διάθεση. Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι αλλαγές στη διάθεση που σχετίζονται με την πείνα δεν φαίνεται να εξαρτώνται μόνο από βιολογικά σήματα όπως η γλυκόζη, αλλά και από το κατά πόσο το άτομο αντιλαμβάνεται συνειδητά την εσωτερική του κατάσταση.
Πιο απλά, δεν έχει σημασία μόνο τι συμβαίνει στο σώμα αλλά και πώς το νιώθουμε. Κάποιος που αναγνωρίζει ξεκάθαρα ότι πεινάει μπορεί να αντιδράσει πιο ψύχραιμα και να ρυθμίσει καλύτερα τη διάθεσή του από κάποιον που αισθάνεται απλώς εκνευρισμό, χωρίς να συνδέει το συναίσθημα με το σήμα της πείνας.
Παρότι ο όρος ενδοδεκτικότητα χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο, δεν συμφωνούν όλοι ότι πρόκειται για μία ενιαία αίσθηση. Αναγνωρίζεται από πολλούς ως ένα σύνθετο, πολυδιάστατο δίκτυο που καλύπτει διαφορετικές λειτουργίες, όπως καρδιακά σήματα, αναπνοή, γαστρεντερικές αισθήσεις, πόνος, θερμοκρασία και ορμονικές αλλαγές.
Η ουσία όμως, παραμένει η ίδια. Το σώμα μάς στέλνει συνεχώς σήματα και η ενδοδεκτικότητα φαίνεται να είναι ένας τρόπος να τα ακούμε πιο καθαρά και με περισσότερη επίγνωση.