Το πιο εντυπωσιακό από όλα είναι οι συσκευασίες τους. Τα συμπληρώματα για την υγεία του εγκεφάλου κυκλοφορούν σε μπουκαλάκια με χαρούμενες ετικέτες και ονόματα γεμάτα υποσχέσεις: Daily Brain Boost, Brain Drive, Brain guard+. Και οι Αμερικανοί, με τη σειρά τους, ξοδεύουν δισεκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο κυνηγώντας την ιδέα ενός πιο κοφτερού μυαλού, γράφει στην εφημερίδα The Washington Post η Αριάνα Γιούντζουνγκ Τσα.
Είναι η σύγχρονη λογική σύμφωνα με την οποία ο εαυτός είναι κάτι που πρέπει να συντονίζεται και να αναβαθμίζεται, και τα όριά του είναι διαπραγματεύσιμα μέσω ενός κατάλληλου προγράμματος που περιλαμβάνει δίαιτα, προπονήσεις, ενέσεις, χάπια, σκόνες και ζελεδάκια… Η γνωστική υγεία, κάποτε πεδίο της γήρανσης και της ασθένειας, έχει γίνει ακόμη ένα όριο για βελτιστοποίηση.
«Είναι αληθινά όλα αυτά ή μήπως πρόκειται για μια τεράστια διαφημιστική καμπάνια; Νομίζω ότι πρόκειται για έναν συνδυασμό», δήλωσε σχετικά στην WP ο Γκάρι Σμολ, ομότιμος καθηγητής Ψυχιατρικής, πρώην διευθυντής του Κέντρου Μακροζωίας του UCLA, και τώρα του τμήματος Ψυχιατρικής του Hackensack Meridian Health. «Η επιστήμη αλλάζει τόσο γρήγορα ώστε είναι δύσκολο ακόμη και για τους ειδικούς να το ξεκαθαρίσουν», τόνισε.
Περίπου ένας στους πέντε ενήλικες άνω των 50 ετών παίρνει βιταμίνες ή συμπληρώματα ειδικά για την ενίσχυση εγκεφαλικών λειτουργιών όπως η μνήμη, η προσοχή ή η εστίαση, σύμφωνα με έρευνα της AARP. Εξάλλου, σύμφωνα με την Grand View Research, η παγκόσμια αγορά συμπληρωμάτων διατροφής εκτιμήθηκε σε 517,1 δισ. δολάρια το 2025 με την πρόβλεψη το 2033 να φτάσει τα 862,5 δισ. δολάρια.
Τα συμπληρώματα διατροφής μπορούν να πωληθούν χωρίς να έχουν προηγηθεί οι μεγάλες, αυστηρές, διπλά τυφλές δοκιμές, που απαιτούνται από τις ομοσπονδιακές αρχές για τα φαρμακευτικά προϊόντα, στις οποίες συχνά συμμετέχουν χιλιάδες άνθρωποι. Η Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων παρέχει περιορισμένη εποπτεία των συμπληρωμάτων διατροφής αφού τοποθετηθούν στα ράφια των καταστημάτων, αφήνοντας σε μεγάλο βαθμό τους ίδιους τους κατασκευαστές να διασφαλίσουν ότι τα προϊόντα τους είναι ασφαλή και φέρουν ακριβή σήμανση στις συσκευασίες.
Πολλά προϊόντα για την υγεία του εγκεφάλου βασίζονται στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος μεταβάλλεται κατά τη διάρκεια μιας νόσου, όπως το άγχος που μπορεί να οδηγήσει σε κυτταρική βλάβη, φλεγμονή η οποία συνδέεται με γνωστική έκπτωση ή συσσώρευση αμυλοειδούς που συνδέεται με τη νόσο Αλτσχάιμερ, επισημαίνει η Γιούντζουνγκ Τσα στην WP.
Ωστόσο, η απόδειξη μιας επίδρασης σε αυτές τις διεργασίες σε εργαστηριακό περιβάλλον με τη χρήση τρυβλίου Petri ή σε ζώα – ή ακόμα και σε ασθενείς με κάποια ασθένεια – δεν μεταφράζεται καθαρά σε βελτίωση της μνήμης ή της συγκέντρωσης ανθρώπων οι οποίοι κατά τα άλλα είναι υγιείς. Η βιομηχανία συχνά θολώνει αυτή τη γραμμή, προωθώντας την επιστήμη που σχετίζεται με τις ασθένειες ως καθημερινή βελτίωση, δήλωσε στην Washington Post ο Πίτερ Κοέν, αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ.
Ο Κοέν λέει ότι οι λέξεις «υγεία του εγκεφάλου» ουσιαστικά σημαίνουν: «χρησιμοποιείστε τη φαντασία σας και τα οφέλη μπορούν να είναι οτιδήποτε θέλετε… Δεν υπάρχει διαδικασία με την οποία να ελέγχονται αυτοί οι ισχυρισμοί, επομένως ο καταναλωτής δεν μπορεί να βασιστεί σε τίποτα από όσα ισχυρίζονται οι εταιρείες ή η ίδια η ετικέτα».
Από την άλλη πλευρά, ο Τζέισον Γουάτσομπ, ιδρυτής και συν-διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας Mindbodygreen, η οποία πουλάει το Brain guard+, δήλωσε ότι ο σκεπτικισμός σχετικά με την κατηγορία των συμπληρωμάτων είναι δικαιολογημένος: «Η αγορά είναι θορυβώδης και δεν είναι όλα τα προϊόντα ίδια».
Ισχυρίζεται ότι η εταιρεία του βασίζεται σε κατοχυρωμένα με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας συστατικά, κλινικές δόσεις και αυστηρούς ελέγχους καθαρότητας και ισχύος, σε εργαστήρια πιστοποιημένα από τον Διεθνή Οργανισμό Τυποποίησης. Επιπλέον, η εταιρεία παραθέτει σχετικές μελέτες, που υποστηρίζουν τους ισχυρισμούς στον ιστότοπο του προϊόντος. «Η ανάπτυξη των προϊόντων μας ξεκινά και τελειώνει με την επιστήμη», τόνισε ο Γουάτσομπ.
Η Κάθλιν Τζόρνταν, ιατρική διευθύντρια της Midi Health, δήλωσε ότι η εταιρεία της επιλέγει «τα συμπληρώματά μας με μεγάλη προσοχή και υποστηρίζουμε μόνο εκείνα στα οποία πιστεύουμε και τα οποία διαθέτουν την πιο ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση, καθώς και εκείνα που χρησιμοποιούμε συχνά οι ίδιοι». Η Momentous, κατασκευάστρια του Brain Drive, αρνήθηκε να σχολιάσει.
Καθώς αυξάνεται το ενδιαφέρον και εισρέουν περισσότερα χρήματα στον τομέα αυτό, αρχίζουν να διαμορφώνονται πιο σοβαρές έρευνες σε ανθρώπους. Τα ευρήματα, ωστόσο, παραμένουν περιορισμένα και ανομοιογενή, σημειώνει στην Washington Post η Αριάνα Γιούντζουνγκ Τσα.
Ακόμη, υπάρχει η υπόθεση ότι σε ορισμένες περιπτώσεις το φαινόμενο του εικονικού φαρμάκου (placebo) μπορεί να συμβάλλει περισσότερο από ό,τι τα χάπια, οι σκόνες ή τα ζελεδάκια. Ορισμένες έρευνες σχετικά με φάρμακα που ενισχύουν τη γνωστική λειτουργία, γνωστά ως νοοτροπικά και μη συνταγογραφούμενα συμπληρώματα διατροφής για τον εγκέφαλο, υποδηλώνουν ότι οι αντιληπτές βελτιώσεις συχνά συνάδουν περισσότερο με την προσδοκία παρά με τις μετρήσιμες αλλαγές. Το όφελος, με άλλα λόγια, μπορεί να προέρχεται από την πίστη, τη ρουτίνα ή την αυξημένη αυτοπαρακολούθηση και όχι από τη λίστα συστατικών.
Ακόμη και ορισμένα πολλά υποσχόμενα ερευνητικά αποτελέσματα δεν έχουν επιβεβαιωθεί. Το 1997, μια μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο New England Journal of Medicine υποδείκνυε ότι υψηλές δόσεις βιταμίνης Ε – 2.000 μονάδες – καθυστερούσαν τη λειτουργική επιδείνωση σε ασθενείς με μέτριας σοβαρότητας νόσο Αλτσχάιμερ. Τα ευρήματα ήταν αρκετά πειστικά, έτσι πολλοί γιατροί να αρχίσουν να προτείνουν αυτή τη δόση. Ωστόσο ο ενθουσιασμός μειώθηκε όταν μεταγενέστερα ευρήματα προκάλεσαν ανησυχίες σχετικά με αυξημένο κίνδυνο αιμορραγίας.
Η Μόνικα Φεκετέ, επίκουρη καθηγήτρια Προληπτικής Ιατρικής και Δημόσιας Υγείας στο πανεπιστήμιο Semmelweis της Βουδαπέστης, ήταν επικεφαλής σε μια ανασκόπηση σχετικά με τη επίδραση των συμπληρωμάτων διατροφής στη γνωστική λειτουργία, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nutrients. Η Φεκετέ και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν ότι οι βιταμίνες B, C, D και E συμβάλλουν η καθεμία μοναδικά στην υγεία του εγκεφάλου, αλλά οι μελέτες για τα συμπληρώματα διατροφής γενικότερα περιορίζονται συχνά από διαφορές στις μεθοδολογίες, το μικρό μέγεθος των δειγμάτων και την έλλειψη σαφών στόχων.
«Τα ισχυρότερα και πιο συνεπή στοιχεία σχετικά με την υγεία του εγκεφάλου και την πρόληψη χρόνιων ασθενειών δεν υποστηρίζουν την ευρεία χρήση μεμονωμένων συμπληρωμάτων διατροφής», δήλωσε την WP.
Οι ερευνητές αναφέρουν, δε, ότι οι πιο αξιόπιστοι τρόποι για την προστασία της υγείας του εγκεφάλου παραμένουν αναμφισβήτητα μη εντυπωσιακοί: είναι η άσκηση, ο ύπνος και οι κοινωνικές σχέσεις.
Ποια συμπληρώματα λαμβάνει και ποια αποφεύγει ένας ειδικός;
Να πώς σκέφτεται ο 74χρονος καθηγητής Γκάρι Σμολ για τα συμπληρώματα διατροφής στη ζωή του:
1 Κουρκουμίνη. Πριν από αρκετά χρόνια, ο Σμολ έπεσε πάνω σε επιδημιολογικές μελέτες που κατέγραφαν χαμηλότερα ποσοστά νόσου Αλτσχάιμερ σε μέρη της Ασίας, όπου η διατροφή είναι πλούσια σε κουρκουμά, τη χρυσοκίτρινη ρίζα που χρησιμοποιείται από παλιά στη μαγειρική. Περίπου την ίδια εποχή, εργαστηριακές έρευνες άρχισαν να υποδεικνύουν ότι η κουρκουμίνη, μία από τις δραστικές ουσίες του κουρκουμά, είχε αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες και ενδεχομένως μπορούσε να μειώσει τα επίπεδα την πρωτεΐνης tau και του β- αμυλοειδούς, πρωτεΐνες που συνδέονται στενά με τη νευροεκφύλιση. Γοητευμένος, ο Σμολ συνέβαλε στη διεξαγωγή μιας μικρής, διπλά τυφλής, ελεγχόμενης με εικονικό φάρμακο, δοκιμής σε 40 ενήλικες και ανέφερε βελτιώσεις στη μνήμη και την προσοχή στην ομάδα που έλαβε κουρκουμίνη.
Η μελέτη δεν επεκτάθηκε ποτέ, αλλά ο αμερικανός καθηγητής θεώρησε τα αποτελέσματα αρκετά ενθαρρυντικά ώστε να αρχίσει να λαμβάνει και ο ίδιος το συμπλήρωμα. Εξακολουθεί να έχει αμφιβολίες σχετικά με τις επιπτώσεις του στον εγκέφαλο, όπως είπε, αλλά δέχεται την πιθανότητα ότι μπορεί να προσφέρει ευρύτερα αντιφλεγμονώδη οφέλη.
Μια ανασκόπηση δημοσιευμένων μελετών για την κουρκουμίνη, του 2024, διαπίστωσε «στατιστικά σημαντική βελτίωση στην γνωστική απόδοση», προειδοποιώντας παράλληλα για πιθανές γαστρεντερικές παρενέργειες. Πρόσφατα, δε, έχουν εκφραστεί ανησυχίες σχετικά με την πιθανότητα να προκαλεί και ηπατική βλάβη.
2 Συνένζυμο Q10. Μελέτες υποδηλώνουν ότι το συνένζυμο Q10 – μια φυσική ένωση που βοηθά τα κύτταρα να παράγουν ενέργεια και τα προστατεύει από βλάβες – θα μπορούσε να ωφελήσει τον εγκέφαλο. Αλλά ο Σμολ το παίρνει κυρίως επειδή παίρνει στατίνη για τη χοληστερόλη και ο γιατρός του τού είπε ότι υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι το CoQ10 μειώνει τον κίνδυνο παρενεργειών όπως οι μυϊκοί πόνοι και η κόπωση.
3 Πολυβιταμίνη. Ενα από τα πιο πειστικά ευρήματα μέχρι σήμερα σχετικά με τα συμπληρώματα προέρχεται από τις υπομελέτες για τις γνωστικές λειτουργίες της κλινικής μελέτης COSMOS με επικεφαλής το Χάρβαρντ, στην οποία συμμετείχαν πάνω από 2.200 άτομα που παρακολουθήθηκαν για περίπου δύο έως τρία χρόνια. Μια δημοσίευση του 2024 στο American Journal of Clinical Nutrition διαπίστωσε ότι οι ενήλικες άνω των 60 ετών που λάμβαναν καθημερινά μια πολυβιταμίνη είχαν ελαφρώς καλύτερες επιδόσεις σε τεστ επεισοδιακής μνήμης σε σύγκριση με εκείνους που έλαβαν εικονικό φάρμακο – μια διαφορά η οποία, σύμφωνα με τους ερευνητές, ισοδυναμεί με περίπου δύο χρόνια γνωστικής γήρανσης.
Τι δεν παίρνει ο καθηγητής Σμολ:
1 Βιταμίνη D. «Η βιταμίνη D είναι σίγουρα καλή για το σώμα και υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι μπορεί να βοηθήσει στην γνωστική υγεία», είπε ο Σμολ στην WP. Δήλωσε, ωστόσο, ότι λαμβάνει επαρκή ποσότητα όταν βρίσκεται σε εξωτερικούς χώρους και δεν πιστεύει στη λήψη συμπληρωμάτων, εκτός αν κάποιος παρουσιάζει έλλειψη.
2 Βιταμίνη Β12. Τα χαμηλά επίπεδα βιταμίνης Β12 μπορούν να οδηγήσουν σε «κόπωση, μούδιασμα, μυρμήγκιασμα και απώλεια μνήμης», ανέφερε ο Σμολ. «Αλλά αν τα επίπεδά σας είναι φυσιολογικά, πιστεύω ότι τα στοιχεία που υποδηλώνουν ότι θα σας βοηθήσει ιδιαίτερα είναι αρκετά αδύναμα», πρόσθεσε.
3 Ωμέγα-3. Οσον αφορά τη λήψη συμπληρωμάτων ωμέγα-3, ο Σμολ δήλωσε στην WP: «Oταν παρατηρούνται οφέλη, αυτά είναι μικρά, ασυνεπή και συχνά δεν έχουν κλινική σημασία». Από την άλλη πλευρά, μελέτες έχουν δείξει με συνέπεια ότι τα άτομα που τρώνε ψάρι τακτικά παρουσιάζουν μικρότερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας. «Οι τυχαιοποιημένες δοκιμές δεν έχουν επιβεβαιώσει αιτιώδη σχέση, αλλά το σούσι, το σασίμι, το λαβράκι, ο σολομός και άλλα ψάρια είναι μερικά από τα αγαπημένα μου φαγητά, οπότε απολαμβάνω ένα πιάτο με ψάρι δύο φορές την εβδομάδα», είπε.
4 Κρεατίνη. Αρκετοί από τους ασθενείς του Σμολ λαμβάνουν κρεατίνη για τη σωματική τους υγεία, και ορισμένες τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες δοκιμές τη συνδέουν με καλύτερη λειτουργική μνήμη και ταχύτητα επεξεργασίας. Αν και ο ίδιος δεν λαμβάνει κρεατίνη, είπε ότι εμπίπτει στην κατηγορία «αν κάποιος το πιστεύει ακράδαντα, δεν θα διαφωνήσω — αρκεί να μην πιστεύω ότι υπάρχουν παρενέργειες». Πρόσθεσε ότι οι ηλικιωμένοι, καθώς και οι αθλητές, μπορεί να ωφεληθούν από το συμπλήρωμα κρεατίνης, αν και ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να εμφανίσουν παρενέργειες.
5 Φωσφατιδυλοσερίνη. Φυσικό φωσφολιπίδιο, αποτελεί συστατικό της μεμβράνης των εγκεφαλικών κυττάρων και θεωρείται ότι συμβάλλει στη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας, της μνήμης και της υγείας του νευρικού συστήματος. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Clinical Biochemistry and Nutrition το 2010 με συμμετέχοντες 78 ηλικιωμένους στην Ιαπωνία που παραπονέθηκαν για προβλήματα μνήμης, διαπίστωσε ότι η φωσφατιδυλοσερίνη που προέρχεται από σόγια, χορηγούμενη για έξι μήνες, είχε ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της λειτουργίας της μνήμης, ιδιαίτερα της καθυστερημένης ανάκλησης και της ικανότητας να θυμάται κανείς πληροφορίες μετά από ένα χρονικό διάστημα. Αλλά ο Σμολ δεν είναι αρκετά πεπεισμένος ώστε να την πάρει και ο ίδιος, αφού μπορεί να βρεθεί φυσικά σε ψάρια, σόγια και αυγά.
6 Νικοτιναμίδιο ριβοζίδης. Πρόκειται για μια μορφή βιταμίνης Β3, που έχει τραβήξει αρκετή προσοχή τελευταία ως δημοφιλές συμπλήρωμα αντιγήρανσης. Μια κλινική μελέτη του 2025 σε άτομα με μακροχρόνια νόσο covid, που δημοσιεύτηκε στο eClinicalMedicine, διαπίστωσε ότι οι υψηλές δόσεις συσχετίστηκαν με θετικές αλλαγές στη γνωστική λειτουργία, την κόπωση και τη διάθεση. Αλλά η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε πολύ πρώιμα στάδια.
Πώς θα αξιολογήσετε τα συμπληρώματα διατροφής
- Ρωτήστε τον γιατρό σας. Δείξτε στον γιατρό σας τις συσκευασίες όλων των συμπληρωμάτων που παίρνετε για να τα αξιολογήσει, επειδή συχνά υπάρχουν αλληλοεπικαλύψεις μεταξύ διαφορετικών εμπορικών σημάτων και σκευασμάτων. «Μπορεί να σπαταλάτε χρήματα ή, στη χειρότερη περίπτωση, να δημιουργείτε μια κατάσταση αλληλεπιδράσεων φαρμάκων χωρίς να το γνωρίζετε», τόνισε ο αμερικανός καθηγητής.
- Ελέγξτε τις εταιρείες. Υπάρχουν δύο βασικά ζητήματα με τα συμπληρώματα: αν λειτουργούν ή αν μπορεί να προκαλέσουν βλάβη, και αν περιέχουν αυτό για το οποίο διαφημίζονται ή περιέχουν επικίνδυνες προσμείξεις. Ερευνήστε αν ο κατασκευαστής είναι αξιόπιστη εταιρεία και αν υπάρχουν αγωγές ή καταγγελίες εναντίον της.
- Να είστε σκεπτικοί. Αντί να θεωρείτε δεδομένους τους ισχυρισμούς μιας ετικέτας, υποθέστε ότι τα χάπια ή οι σκόνες δεν έχουν καμία δράση μέχρι να κάνετε τη δική σας έρευνα. «Με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το Διαδίκτυο, το μάρκετινγκ των συμπληρωμάτων έχει φτάσει σε ακραία επίπεδα», είπε τέλος στην Washington Post ο καθηγητής Γκάρι Σμολ, τονίζοντας ότι «όποιος έχει την πιο δυνατή φωνή φαίνεται πως επικρατεί».
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News