Σε έναν κόσμο γεμάτο επιλογές, από αυτές που αφορούν στην καριέρα μέχρι τις εφαρμογές γνωριμιών για τις σχέσεις και τις streaming πλατφόρμες για την ψυχαγωγία, θα περίμενε κανείς ότι οι αποφάσεις θα ήταν πιο εύκολες. Περισσότερες πληροφορίες και περισσότερες επιλογές υποτίθεται ότι οδηγούν σε καλύτερα αποτελέσματα. Ωστόσο, η ψυχολογία δείχνει συχνά το αντίθετο, ειδικά για τους ιδιαίτερα έξυπνους και αναλυτικούς ανθρώπους.
Αποφάσεις: Maximizers VS Satisfiers
Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Journal of Personality and Social Psychology έδειξε ότι όσοι προσπαθούν να πάρουν την απόλυτα καλύτερη απόφαση -οι λεγόμενοι maximizers- βιώνουν συχνότερα παράλυση αποφάσεων, περισσότερες τύψεις και χαμηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή σε σύγκριση με όσους αρκούνται σε μια επιλογή που είναι απλώς «αρκετά καλή». Οι τελευταίοι λέγονται satisficers.
Η έρευνα έδειξε ότι οι maximizers είναι λιγότερο ικανοποιημένοι από τις επιλογές τους και αναφέρουν χαμηλότερα επίπεδα ευτυχίας, αισιοδοξίας και αυτοεκτίμησης. Με άλλα λόγια, η αναζήτηση της τέλειας επιλογής μπορεί να υπονομεύσει την ψυχική ευεξία.
Τι κάνουν οι έξυπνοι άνθρωποι;
Οι έξυπνοι άνθρωποι έχουν συνήθως υψηλά στάνταρ. Αυτό μπορεί να τους βοηθά να πετυχαίνουν, αλλά πολλές φορές τους εξουθενώνει. Τι κάνουν συνήθως, όταν πρόκειται για μια απόφαση;
Πέφτουν στην παγίδα του maximizer
Τα υψηλά τους στάνταρ αυξάνουν όχι μόνο την πιθανότητα επιτυχίας αλλά και την πιθανότητα να γίνουν maximizers, δηλαδή άτομα που νιώθουν ότι πρέπει να βρουν την καλύτερη δυνατή επιλογή πριν δεσμευτούν. Η λογική φαίνεται απλή. Αν θέλετε να κάνετε την καλύτερη επιλογή, πρέπει να εξετάσετε όλες τις εναλλακτικές. Όμως αυτό οδηγεί συχνά σε έναν εξαντλητικό κύκλο:
- συνεχής σύγκριση
- ατελείωτη έρευνα
- φόβος μήπως υπάρχει κάτι καλύτερο
Αυτά τα άτομα, αντί να αποφασίζουν γρήγορα, συνεχίζουν να ψάχνουν, ακόμα κι όταν έχουν ήδη βρει μια πολύ καλή λύση. Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται συχνά «παράλυση από υπερανάλυση». Το ειρωνικό είναι ότι οι maximizers συχνά παίρνουν αντικειμενικά καλές αποφάσεις, αλλά παρ’ όλα αυτά νιώθουν δυσαρεστημένοι, επειδή σκέφτονται συνεχώς τι άλλο θα μπορούσαν να είχαν επιλέξει. Αντίθετα, οι satisficers επιλέγουν την πρώτη επιλογή που καλύπτει τα βασικά τους κριτήρια και συνήθως αισθάνονται πιο ικανοποιημένοι.
Υπεραναλύουν κάθε πιθανό αποτέλεσμα από τις αποφάσεις
Οι ιδιαίτερα αναλυτικοί άνθρωποι σκέφτονται σύνθετα σενάρια:
- πιθανές συνέπειες
- μελλοντικούς κινδύνους
- κρυφά εμπόδια
- εναλλακτικά αποτελέσματα
Αυτό είναι χρήσιμο σε στρατηγικές αποφάσεις, αλλά κάνει τις καθημερινές επιλογές πολύ πιο δύσκολες. Η συνεχής σύγκριση συνδέεται με:
- υπερφόρτωση πληροφοριών
- πάρα πολλές επιλογές που κουράζουν τον εγκέφαλο
- υποθετική σκέψη
- σκέψεις του τύπου «κι αν είχα διαλέξει κάτι άλλο;»
- υπερευαισθησία στις διαφορές
- ακόμα και μικρές λεπτομέρειες που φαίνονται κρίσιμες
Έτσι, αποφάσεις που θα έπρεπε να παίρνουν λίγα λεπτά μπορεί να κρατήσουν ώρες ή και μέρες. Το πρόβλημα είναι ότι ο εγκέφαλος αρχίζει να αντιμετωπίζει κάθε επιλογή σαν να είναι τεράστιας σημασίας, ακόμα κι αν πρόκειται για κάτι απλό, όπως:
- τι να φάει κάποιος
- ποιο λάπτοπ να αγοράσει
- τι χρώμα να βάψει έναν τοίχο
Το αποτέλεσμα είναι ψυχική εξάντληση.
Νιώθουν περισσότερες τύψεις μετά τις αποφάσεις
Για πολλούς αναλυτικούς ανθρώπους, η δυσκολία δεν τελειώνει όταν πάρουν την απόφαση. Τότε αρχίζει. Οι maximizers έχουν μεγαλύτερη τάση:
- να συγκρίνουν τον εαυτό τους με άλλους
- να αμφιβάλλουν για την επιλογή τους
- να αναρωτιούνται αν υπήρχε κάτι καλύτερο
Σκέφτονται συχνά:
- «Μήπως έχασα κάποια καλύτερη ευκαιρία;»
- «Κι αν η άλλη επιλογή ήταν καλύτερη;»
- «Πήρα όντως τη βέλτιστη απόφαση;»
Ακόμα και μετά την επιλογή, συνεχίζουν να παρακολουθούν εναλλακτικές λύσεις. Αν δουν νέα πληροφορία που δείχνει ότι κάτι άλλο ίσως ήταν καλύτερο, το εκλαμβάνουν ως απόδειξη ότι έκαναν λάθος. Αυτό δημιουργεί έναν κύκλο που ξεκινάει από την αμφιβολία περνάει από τις δεύτερες σκέψεις και οδηγεί σε περισσότερη αμφιβολία. Αντίθετα, οι satisficers συνήθως «κλειδώνουν» ψυχολογικά την επιλογή τους και προχωρούν.
Το κρυφό κόστος της αναζήτησης της «τέλειας» επιλογής
Η σύγχρονη ζωή ενθαρρύνει τη νοοτροπία του optimization:
- καλύτερη δουλειά
- καλύτερη σχέση
- καλύτερη επένδυση
- καλύτερο lifestyle
Η τεχνολογία κάνει τη σύγκριση ατελείωτη: reviews, rankings, social media, αμέτρητες επιλογές. Όμως η ψυχολογία δείχνει ότι περισσότερες επιλογές δεν σημαίνουν απαραίτητα καλύτερες αποφάσεις.
3 πρακτικοί κανόνες αν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας σε αυτό
1. Ο κανόνας του «satisficing» στις αποφάσεις
Μην ψάχνετε την καλύτερη δυνατή επιλογή. Ψάξτε την πρώτη που καλύπτει τα βασικά σας κριτήρια και σταματήστε εκεί.
2. Ο κανόνας του 70%
Αν είστε περίπου 70% σίγουροι για μια απόφαση, πάρτε την. Ο χρόνος και η ενέργεια που θα γλιτώσετε αξίζουν περισσότερο από το επιπλέον 30% «βεβαιότητας».
3. Post-decision lockdown ή αλλιώς «κλειδώστε» μετά τις αποφάσεις
Μόλις αποφασίσετε, σταματήστε την έρευνα και μην κοιτάτε «καλύτερες» επιλογές. Επενδύστε την ενέργειά σας στο να κάνετε τη δική σας επιλογή να λειτουργήσει.