Πόσο κοντά βρισκόμαστε στην εποχή που ο καρκίνος θα αντιμετωπίζεται χωρίς χημειοθεραπείες; Μήπως σε δέκα χρόνια οι σημερινές θεραπείες θα θεωρούνται πλέον ξεπερασμένες; Οι επιστήμονες παραδέχονται ότι έχουμε ακόμη πολύ δρόμο έως εκεί, έπειτα όμως από έναν αιώνα ερευνών και κατακτήσεων, η λύση φαίνεται να βρίσκεται στο ίδιο το ανοσοποιητικό μας σύστημα. Αρκεί να… επαναπρογραμμιστεί σωστά για να καταπολεμήσει τον καρκίνο.
Τα παραπάνω απασχόλησαν πρόσφατα και το βρετανικό BBC: σε αφιέρωμά του αναφέρθηκε στην περίπτωση της 71χρονης Μορίν Σιδέρις, η οποία το 2008 υποβλήθηκε σε θεραπεία για καρκίνο του παχέος εντέρου. Η επέμβαση πέτυχε, αλλά η μετεγχειρητική περίοδος ήταν εξαντλητική.
Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, η Σιδέρις, που ζει στη Νέα Υόρκη, διαγνώστηκε με καρκίνο του οισοφάγου. Ομως αυτή τη φορά η θεραπεία της, στο πλαίσιο κλινικής δοκιμής, ήταν εντελώς διαφορετική. Κάθε τρεις εβδομάδες επισκεπτόταν το Memorial Sloan Kettering Cancer Center για εγχύσεις διάρκειας 45 λεπτών.
Επειτα από μόλις τέσσερις μήνες θεραπείας, ο όγκος είχε εξαφανιστεί – χωρίς χειρουργείο, χημειοθεραπεία ή ακτινοβολία. Μοναδική σημαντική παρενέργεια ήταν η ανεπάρκεια επινεφριδίων, που προκαλεί κόπωση. «Είναι απίστευτο», περιγράφει η ίδια στο BBC. «Είναι σχεδόν σαν επιστημονική φαντασία».
Δεν πρόκειται πάντως για τη μοναδική περίπτωση. Καθημερινά αυξάνεται ο αριθμός ασθενών που ωφελούνται από την ανοσοθεραπεία για την αντιμετώπιση του καρκίνου. «Συγκινούμαι», ομολογεί στο βρετανικό δίκτυο η Τζένιφερ Γουάργκο, καθηγήτρια Χειρουργικής Ογκολογίας και ερευνήτρια ανοσοθεραπείας στο MD Anderson Cancer Center, στο Τέξας. «Οι ασθενείς ζουν, και έχουν καλή ποιότητα ζωής. Μιλάμε για θεραπείες που πραγματικά θεραπεύουν».
Πώς, όμως, το καταφέρουν; Το σώμα έχει μια φυσική ικανότητα να «εντοπίζει και να εξαλείφει κύτταρα που μοιάζουν ξένα», εξηγεί η Κάρεν Νούντσεν, διευθύνουσα σύμβουλος του Parker Institute for Cancer Immunotherapy, ενός αμερικανικού μη κερδοσκοπικού οργανισμού που προωθεί την ανάπτυξη της ανοσοθεραπείας. Εν τούτοις, τα καρκινικά κύτταρα συχνά ξεγελούν αυτό το σύστημα, με αποτέλεσμα την ανεξέλεγκτη ανάπτυξή τους. Είναι σαν να κρύβονται σε κοινή θέα.
Ο στόχος, λοιπόν, της ανοσοθεραπείας είναι να αποκαλύψει αυτά τα καρκινικά κύτταρα στο ανοσοποιητικό σύστημα, ώστε να τα καταστρέψει, ενισχύοντας το παράλληλα.
Τα δύο νέα «όπλα»
Δύο από τις πιο γνωστές μορφές ανοσοθεραπείας είναι οι θεραπείες CAR T-κυττάρων και οι αναστολείς σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού (immune checkpoint inhibitors).
Οι θεραπείες CAR T περιλαμβάνουν την απομόνωση Τ-κυττάρων (εξειδικευμένων κυττάρων του ανοσοποιητικού που εντοπίζουν και εξουδετερώνουν συγκεκριμένους εισβολείς) από το αίμα του ασθενούς, την τροποποίησή τους στο εργαστήριο ώστε να μπορούν να βρίσκουν και να επιτίθενται στα καρκινικά κύτταρα, και στη συνέχεια την επανεισαγωγή αυτών των «ενισχυμένων» κυττάρων στο σώμα. Αυτές οι θεραπείες χρησιμοποιούνται σήμερα για αιματολογικούς καρκίνους.
Οι αναστολείς σημείων ελέγχου, από την άλλη, είναι φάρμακα που απενεργοποιούν έναν ενσωματωμένο «διακόπτη» του ανοσοποιητικού συστήματος. Αυτός ο μηχανισμός έχει σημαντικό ρόλο – αποτρέπει υπερβολικά επιθετικές ανοσολογικές αντιδράσεις που θα κατέστρεφαν υγιή κύτταρα. Ετσι, τα Τ-κύτταρα μπορούν πλέον ανενόχλητα να αναγνωρίσουν τον καρκίνο ως απειλή και να επιτεθούν. Οι επιστήμονες που πρωτοστάτησαν σε αυτή την ανακάλυψη τιμήθηκαν με Νομπέλ το 2018 και τα φάρμακα αυτά χρησιμοποιούνται σήμερα σε πολλούς τύπους καρκίνου.
Ωστόσο και οι δύο μέθοδοι έχουν περιορισμούς. Οι επιστήμονες δυσκολεύονται να κάνουν τις θεραπείες CAR T να λειτουργήσουν σε συμπαγείς όγκους (που αποτελούν πάνω από το 90% των νέων διαγνώσεων), ενώ η θεραπεία είναι ακριβή και απαιτητική. Επίσης, καμία ανοσοθεραπεία δεν λειτουργεί στο 100% των ασθενών. Γενικά, μόνο το 20%-40% ανταποκρίνονται.
Πού στρέφονται οι έρευνες
Πώς μπορούν περισσότεροι ασθενείς να ωφεληθούν από την ανοσοθεραπεία; Αυτό είναι το πεδίο που ερευνούν πυρετωδώς οι επιστήμονες, ακολουθώντας διαφορετικά μονοπάτια.
Η έρευνα της Γουάνγκο, σύμφωνα με το BBC, αν και ακόμη σε πρώιμο στάδιο, υποδηλώνει ότι οι ασθενείς που ακολουθούν διατροφή πλούσια σε φυτικές ίνες μπορεί να έχουν καλύτερα αποτελέσματα μέσω αλλαγών στο μικροβίωμα του εντέρου. Αλλες μελέτες δείχνουν ότι οι στατίνες, φθηνά και ευρέως διαθέσιμα φάρμακα για τη μείωση της χοληστερόλης, ενδέχεται να ενισχύουν την αποτελεσματικότητα της συγκεκριμένης θεραπείας.
Ακόμη και ο χρόνος χορήγησης της θεραπείας μπορεί να παίζει ρόλο – ευρήματα υποδηλώνουν ότι οι ασθενείς που λαμβάνουν τη θεραπεία στην αρχή της ημέρας έχουν καλύτερη έκβαση από εκείνους που τη λαμβάνουν αργότερα.
Ο συνδυασμός της ανοσοθεραπείας με άλλες αντικαρκινικές θεραπείες φαίνεται επίσης να λειτουργεί. «Η ακτινοβολία μπορεί στην πραγματικότητα να κάνει τον όγκο ορατό στο ανοσοποιητικό σύστημα», εξηγεί στο BBC η Σάντρα Ντεμάρια από το Weill Cornell Medical Center, η οποία έχει μελετήσει αυτή τη συνδυαστική προσέγγιση.
Αλλοι ερευνητές, πάλι, επενδύουν στην εξατομίκευση της ανοσοθεραπείας. Για παράδειγμα, επιστήμονες στο Memorial Sloan Kettering Cancer Center διαπίστωσαν ότι όγκοι με συγκεκριμένο γενετικό προφίλ ανταποκρίνονται καλά σε αναστολείς σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού (immune checkpoint inhibitors).
Αλλες ερευνητικές ομάδες έχουν επίσης δείξει ότι –ακόμη και αν οι ασθενείς υποβληθούν τελικά σε χειρουργείο– τα χειρουργικά αποτελέσματα μπορεί να είναι καλύτερα, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν οι όγκοι έχουν προηγουμένως δεχθεί επίθεση με ανοσοθεραπεία.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τους ασθενείς – και στην Ελλάδα
Παρά τα εντυπωσιακά αποτελέσματα από μεγάλα ερευνητικά κέντρα του εξωτερικού, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η «επόμενη ημέρα» της ογκολογίας δεν έχει φτάσει ακόμη πλήρως.
Οπως εξηγεί στο Protagon ο Θάνος Δημόπουλος, καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, διευθυντής της Θεραπευτικής Κλινικής στο νοσοκομείο «Αλεξάνδρα» και τ. πρύτανης ΕΚΠΑ, οι εξελίξεις είναι πράγματι ραγδαίες, ωστόσο η χημειοθεραπεία εξακολουθεί να έχει σημαντικό ρόλο στη θεραπευτική φαρέτρα.
«Οι νέες θεραπείες, όπως τα διάφορα είδη ανοσοθεραπείας και οι κυτταρικές θεραπείες CAR-T, έχουν βελτιώσει σημαντικά την επιβίωση και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούν να αντικαταστήσουν τη χημειοθεραπεία», σημειώνει. «Ωστόσο, στις περισσότερες περιπτώσεις λειτουργούν συμπληρωματικά – χορηγούνται είτε ταυτόχρονα είτε διαδοχικά με τις κλασικές θεραπείες».
Η κατεύθυνση, όπως τονίζει ο καθηγητής, είναι σαφής: θεραπείες πιο στοχευμένες, με λιγότερες παρενέργειες και προσαρμοσμένες στο μοριακό προφίλ κάθε ασθενούς. «Η προσπάθεια επικεντρώνεται στη βελτίωση της έκβασης με παράλληλη μείωση της τοξικότητας, όπου αυτό είναι εφικτό, και πάντα με βάση τα χαρακτηριστικά του κάθε ασθενούς», υπογραμμίζει.
Σε ό,τι αφορά την πρόσβαση, η εικόνα στην Ελλάδα είναι καλύτερη από ό,τι συχνά πιστεύεται. «Οι έλληνες ασθενείς έχουν πρόσβαση στις σύγχρονες θεραπείες», αναφέρει ο κ. Δημόπουλος. «Φυσικά, από τη στιγμή που ανακοινωθούν τα αποτελέσματα μιας κλινικής μελέτης μέχρι την έγκριση του νέου φαρμάκου από τις ρυθμιστικές αρχές (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων, Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων) και να ολοκληρωθούν οι διαδικασίες για την αποζημίωση του φαρμάκου μεσολαβεί κάποιο χρονικό διάστημα. Σε αυτές τις περιπτώσεις υπάρχουν συνήθως προγράμματα πρώιμης πρόσβασης στα οποία μπορούν να ενταχθούν οι ασθενείς που πληρούν τις προϋποθέσεις.
»Σε αυτό το σημείο αξίζει να υπογραμμίσουμε την αξία της υποστήριξης, της διενέργειας και της συμμετοχής σε κλινικές μελέτες, μέσω των οποίων οι έλληνες ασθενείς μπορούν να αποκτήσουν πρόσβαση σε καινοτόμες θεραπείες με βάση διεθνή πρότυπα που μπορεί να μην είναι ακόμα διαθέσιμες».
Το μεγάλο, ωστόσο, αγκάθι παραμένει το κόστος. Θεραπείες όπως οι CAR-T μπορεί να ξεπερνούν τις 300.000 έως 500.000 ευρώ ανά ασθενή, συνυπολογίζοντας νοσηλεία και διαχείριση επιπλοκών. «Τα Συστήματα Υγείας μπορούν να τις υποστηρίξουν, αλλά μόνο με νέες στρατηγικές αποζημίωσης και προσεκτική επιλογή ασθενών, με βάση συγκεκριμένα και αυστηρά κριτήρια, έτσι ώστε οι θεραπείες αυτές να χορηγούνται σε ασθενείς που αναμένεται να αποκομίσουν ουσιαστικό όφελος» καταλήγει ο Θάνος Δημόπουλος.
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News