Συσκευασμένα σνακ, επεξεργασμένα προϊόντα κρέατος, ροφήματα με ζάχαρη και ορισμένα έτοιμα γεύματα έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: ανήκουν στα τρόφιμα που συχνά κατατάσσονται στην κατηγορία των υπερ-επεξεργασμένων. Τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα (UPFs) είναι συνήθως προϊόντα έτοιμα προς κατανάλωση ή ζέσταμα, τα οποία έχουν υποστεί εκτεταμένη βιομηχανική επεξεργασία. Συχνά περιέχουν πρόσθετα, ενώ αρκετά έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε θερμίδες, ζάχαρη ή αλάτι και μικρότερη περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες και άλλα θρεπτικά συστατικά σε σύγκριση με ελάχιστα επεξεργασμένες τροφές. Καθώς η παρουσία τους στη σύγχρονη διατροφή έχει αυξηθεί σημαντικά, οι επιστήμονες προσπαθούν να κατανοήσουν τι μπορεί να σημαίνει η συστηματική κατανάλωσή τους για τη μακροπρόθεσμη υγεία.
Μια νέα μεγάλη ανάλυση, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Family Medicine and Community Health, έρχεται να προσθέσει νέα στοιχεία στη συζήτηση.
Τι έδειξε η ανάλυση σχεδόν 8,8 εκατ. ανθρώπων
Οι ερευνητές συγκέντρωσαν δεδομένα από 51 προοπτικές μελέτες κοόρτης, οι οποίες είχαν δημοσιευθεί έως τα τέλη Απριλίου του 2026.
Οι μελέτες πραγματοποιήθηκαν στην Αμερική, την Ευρώπη, την Ασία και την Ωκεανία και περιλάμβαναν συνολικά 8.819.894 συμμετέχοντες. Η μέση ηλικία τους κυμαινόταν από 23 έως 77 χρόνια, ενώ η διάρκεια παρακολούθησης από 2 έως και 32 χρόνια.
Συνολικά, η υψηλότερη κατανάλωση υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων συσχετίστηκε με υψηλότερο κίνδυνο για διάφορες χρόνιες παθήσεις, καθώς και για θάνατο από οποιαδήποτε αιτία.
Σε σύγκριση με τη χαμηλότερη κατανάλωση, η υψηλότερη πρόσληψη UPFs συνδέθηκε με 24% υψηλότερο κίνδυνο καρδιαγγειακών συμβαμάτων, 12% υψηλότερο κίνδυνο καρκίνου και 23% υψηλότερο κίνδυνο παχυσαρκίας ή υπερβάλλοντος βάρους.
Παράλληλα, καταγράφηκε 24% υψηλότερος κίνδυνος μεταβολικού συνδρόμου ή διαβήτη, 27% υψηλότερος κίνδυνος κατάθλιψης ή άγχους και 31% υψηλότερος κίνδυνος παθήσεων του πεπτικού συστήματος. Η υψηλότερη κατανάλωση συνδέθηκε επίσης με 18% υψηλότερο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία.
Υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα: Κίνδυνος με μόλις 100 γραμμάρια παραπάνω την ημέρα;
Όταν οι ερευνητές εξέτασαν πώς μεταβαλλόταν ο κίνδυνος όσο αυξανόταν η ημερήσια ποσότητα υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων, τα ευρήματα έδειξαν ότι για κάθε επιπλέον 100 γραμμάρια UPFs την ημέρα, παρατηρήθηκε συσχέτιση με:
- 14% υψηλότερο κίνδυνο καρδιαγγειακών συμβαμάτων
- 11% υψηλότερο κίνδυνο υπέρτασης
- 4% υψηλότερο κίνδυνο καρκίνου
- 3% υψηλότερο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία
- 2% υψηλότερο κίνδυνο μεταβολικού συνδρόμου ή διαβήτη.
Τα 100 γραμμάρια μπορεί πράγματι να ακούγονται μικρή ποσότητα. Ωστόσο, το εύρημα δεν αφορά μια μεμονωμένη ημέρα κατά την οποία κάποιος έφαγε λίγο περισσότερο. Αναφέρεται σε 100 επιπλέον γραμμάρια στη συνήθη ημερήσια κατανάλωση υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων.
Με άλλα λόγια, δεν σημαίνει ότι αν σήμερα φάμε 100 γραμμάρια περισσότερα UPFs, ο κίνδυνος καρδιαγγειακού επεισοδίου αυξάνεται αυτομάτως κατά 14%. Τα ποσοστά αποτυπώνουν τη στατιστική σχέση που παρατηρήθηκε μεταξύ διαφορετικών επιπέδων συνήθους κατανάλωσης και μακροπρόθεσμων εκβάσεων υγείας.
Και υπάρχει μία ακόμη σημαντική διευκρίνιση: η συσχέτιση δεν αποδεικνύει αιτιότητα. Η συγκεκριμένη ανάλυση δεν μπορεί να δείξει ότι τα επιπλέον 100 γραμμάρια προκαλούν από μόνα τους την αύξηση του κινδύνου.
Η ανάλυση έδειξε επίσης ότι κάθε αύξηση κατά 10% της συμμετοχής των UPFs στο βάρος ή στην ενεργειακή πρόσληψη της διατροφής συσχετιζόταν με 16% υψηλότερο κίνδυνο μεταβολικού συνδρόμου ή διαβήτη.
Γιατί φαίνεται να επηρεάζουν την υγεία;
Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής ένας και μοναδικός μηχανισμός που να εξηγεί τις παρατηρούμενες συσχετίσεις.
Ένα μέρος της εξήγησης μπορεί να βρίσκεται στη διατροφική σύσταση πολλών υπερ-επεξεργασμένων προϊόντων. Η υψηλή πρόσληψη ζάχαρης, αλατιού και θερμίδων αποτελεί ήδη γνωστό παράγοντα κινδύνου για διάφορα προβλήματα υγείας.
Οι επιστήμονες εξετάζουν, όμως, και την ίδια την επεξεργασία των τροφίμων.
Ένα από τα ερωτήματα αφορά το λεγόμενο «φαινόμενο κοκτέιλ»: την πιθανότητα δηλαδή να έχει σημασία όχι μόνο η παρουσία κάθε πρόσθετου ξεχωριστά, αλλά και η ταυτόχρονη έκθεση σε διαφορετικά πρόσθετα και οι πιθανές μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις.
Οι ερευνητές εξετάζουν επίσης πιθανές αλλαγές στο μικροβίωμα του εντέρου. Προηγούμενα δεδομένα υποδηλώνουν ότι ορισμένα χαρακτηριστικά των υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων ενδέχεται να επηρεάζουν τη σύνθεσή του και μηχανισμούς που σχετίζονται με τη φλεγμονή και την αντίσταση στην ινσουλίνη.
Στο μικροσκόπιο βρίσκονται ακόμη ενώσεις που μπορεί να δημιουργούνται κατά την επεξεργασία και το μαγείρεμα σε υψηλές θερμοκρασίες. Το τοπίο, πάντως, φαίνεται να είναι σύνθετο. Η κατηγορία «υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα» περιλαμβάνει μια τεράστια γκάμα προϊόντων, με διαφορετική διατροφική σύσταση, πρόσθετα και μεθόδους επεξεργασίας. Επομένως, είναι δύσκολο να απομονωθεί η συμβολή κάθε πιθανού μηχανισμού.
Υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα και υγεία: Οι περιορισμοί της μελέτης
Παρά τον πολύ μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων, η ανάλυση έχει σημαντικούς περιορισμούς.
Οι μελέτες που συμπεριλήφθηκαν ήταν παρατηρητικές και βασίστηκαν σε αξιολογήσεις της διατροφής των ίδιων των συμμετεχόντων, όπως ερωτηματολόγια συχνότητας κατανάλωσης και ανακλήσεις διατροφής. Τέτοιες μέθοδοι μπορεί να επηρεάζονται από λάθη στη μνήμη ή στην εκτίμηση της ποσότητας που καταναλώθηκε. Επιπλέον, οι άνθρωποι που καταναλώνουν περισσότερα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα μπορεί να διαφέρουν από εκείνους που καταναλώνουν λιγότερα και ως προς άλλες συνήθειες ή χαρακτηριστικά του τρόπου ζωής τους. Παρότι οι ερευνητές επιχειρούν να λάβουν υπόψη τέτοιους παράγοντες, δεν μπορούν να αποκλείσουν πλήρως την επίδρασή τους.
Στην ανάλυση δεν συμπεριλήφθηκαν άτομα κάτω των 18 ετών, επομένως τα αποτελέσματα δεν μπορούν να γενικευθούν αυτομάτως σε παιδιά και εφήβους.
Συνολικά, τα νέα δεδομένα δεν σημαίνουν ότι πρέπει να αντιμετωπίζουμε ένα συγκεκριμένο τρόφιμο ως «απαγορευμένο» ούτε ότι μια μεμονωμένη επιλογή καθορίζει την υγεία μας. Οι ερευνητές στρέφουν περισσότερο την προσοχή στο συνολικό διατροφικό πρότυπο και προτείνουν τη μείωση της κατανάλωσης υπερ-επεξεργασμένων επιλογών και τη συχνότερη αντικατάστασή τους με ελάχιστα επεξεργασμένες τροφές.
Στην πράξη, αυτό μπορεί να σημαίνει περισσότερα φρούτα και λαχανικά, όσπρια, δημητριακά ολικής άλεσης, ξηρούς καρπούς, σπόρους και γενικότερα τρόφιμα που βρίσκονται πιο κοντά στη φυσική τους μορφή.
Χρειάζεται ωστόσο περισσότερη έρευνα για να προσδιοριστεί ποια είδη υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων συνδέονται περισσότερο με συγκεκριμένες παθήσεις, εάν υπάρχουν συγκεκριμένα όρια κατανάλωσης και το κατά πόσον ο κίνδυνος σχετίζεται με την ίδια την επεξεργασία ή με τη διατροφική σύσταση των προϊόντων και τον συνολικό τρόπο ζωής.