Ζούμε περισσότερο από κάθε άλλη εποχή στην ανθρώπινη ιστορία. Το προσδόκιμο ζωής έχει αυξηθεί θεαματικά τις τελευταίες δεκαετίες και οι άνθρωποι άνω των 65 ετών αποτελούν πλέον ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού. Ωστόσο, η μακροζωία δεν συνοδεύεται πάντα από περισσότερα χρόνια υγείας. Αντίθετα, για πολλούς, η τρίτη ηλικία συνδέεται με χρόνιες παθήσεις, μειωμένη λειτουργικότητα και σταδιακή απώλεια της ανεξαρτησίας. Γιατί συμβαίνει αυτό; Μήπως η γήρανση είναι ένα αναπόφευκτο τίμημα της εξέλιξης;
Μια νέα ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο Nature Reviews Genetics επανεξετάζει μια θεμελιώδη εξελικτική έννοια που διατυπώθηκε πριν από περίπου 70 χρόνια και σήμερα επανέρχεται στο προσκήνιο, καθώς οι επιστήμονες έχουν πλέον στη διάθεσή τους πολύ περισσότερα γενετικά δεδομένα για να τη μελετήσουν. Πρόκειται για τη θεωρία της «σκιάς της φυσικής επιλογής» (selection shadow), η οποία επιχειρεί να εξηγήσει γιατί ο ανθρώπινος οργανισμός γίνεται πιο ευάλωτος στις ασθένειες όσο μεγαλώνει.
Τι είναι η «σκιά της φυσικής επιλογής»;
Σύμφωνα με τη θεωρία της εξέλιξης, η φυσική επιλογή δρα ευνοώντας τα χαρακτηριστικά που προσφέρουν προσαρμοστικό πλεονέκτημα, προωθώντας την επιβίωση και την αναπαραγωγή. Πιο απλά, η εξέλιξη δίνει προτεραιότητα στα χαρακτηριστικά που επιτρέπουν στους οργανισμούς να επιβιώνουν καλύτερα στο περιβάλλον τους και να αφήνουν περισσότερους απογόνους. Ό,τι συμβαίνει πολλά χρόνια αργότερα έχει μικρότερη σημασία από εξελικτική άποψη.
Έτσι, γενετικές μεταλλάξεις που εκδηλώνονται κυρίως σε μεγάλη ηλικία μπορεί να παραμένουν στον πληθυσμό, επειδή δεν επηρεάζουν την αναπαραγωγική επιτυχία. Το ίδιο ισχύει και για γονίδια που είναι ωφέλιμα στα νεανικά χρόνια αλλά επιβαρύνουν την υγεία αργότερα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι γονιδιακές παραλλαγές που ενισχύουν τη γονιμότητα ή τη σωματική ανάπτυξη σε νεαρή ηλικία, αλλά αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου μετά τα 60 ή τα 70 χρόνια.
Όσα δείχνουν τα νέα δεδομένα για την μακροζωία
Οι ερευνητές αξιοποίησαν σύγχρονα γενετικά δεδομένα από εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους για να εξετάσουν αν η θεωρία αυτή επιβεβαιώνεται στην πράξη. Και σύμφωνα με τα ευρήματα, η δύναμη της φυσικής επιλογής φαίνεται πράγματι να μειώνεται όσο αυξάνεται η ηλικία.
Παράλληλα, παρατήρησαν ότι πολλοί από τους βιολογικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τη γήρανση, όπως η χρόνια φλεγμονή ή η εξάντληση των βλαστοκυττάρων, εμφανίζονται με παρόμοιο τρόπο σε διαφορετικά είδη ζώων. Αυτό υποδηλώνει ότι η γήρανση πιθανώς ακολουθεί ορισμένες κοινές βιολογικές «διαδρομές», οι οποίες διατηρήθηκαν στην πορεία της εξέλιξης.
Στόχος δεν είναι μόνο να ζούμε περισσότερο
Τα τελευταία χρόνια, η έρευνα για τη γήρανση στρέφεται ολοένα και περισσότερο από τη μακροζωία στη λεγόμενη «υγιή διάρκεια ζωής» (healthspan), δηλαδή στα χρόνια που ζούμε με υγεία, αυτονομία και ουσιαστική ποιότητα ζωής.
Η θεωρία της «σκιάς της φυσικής επιλογής» ενισχύει αυτή τη νέα προσέγγιση. Αν κατανοήσουμε καλύτερα γιατί ορισμένοι βιολογικοί μηχανισμοί που είναι ωφέλιμοι στα πρώτα χρόνια της ζωής γίνονται επιβαρυντικοί αργότερα, ίσως μπορέσουμε να στοχεύσουμε πιο αποτελεσματικά τις βαθύτερες αιτίες της γήρανσης και όχι μόνο τα συμπτώματά της.
Η ηλικία μπορεί να μην είναι αναστρέψιμη. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστήμη δείχνει ότι ο τρόπος με τον οποίο γερνάμε ίσως δεν είναι τόσο προκαθορισμένος όσο πιστεύαμε μέχρι σήμερα.