Παλαιότερα, όταν αισθανόσουν άρρωστος, συμβουλευόσουν έναν γιατρό. Τώρα, συμβουλεύεσαι το διαδίκτυο. Το 2025, σύμφωνα με μια έρευνα, σχεδόν το 80% των ενηλίκων στις ΗΠΑ δήλωσαν ότι ήταν πιθανό να αναζητήσουν απαντήσεις στο διαδίκτυο σε ένα ερώτημα υγείας. Και το 75% των ατόμων ηλικίας 18-29 ετών ανέφεραν σε άλλη έρευνα ότι χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για πληροφορίες και συμβουλές υγείας.
Στο βιβλίο της με τίτλο «Bad Influence: How the Internet Hijacked Our Health» («Κακή Επιρροή: Πώς το Διαδίκτυο εκμεταλλεύτηκε την Υγεία μας»), που κυκλοφόρησε πρόσφατα, η Ντέμπορα Κοέν εξετάζει τα προβλήματα και τις ευκαιρίες που προκύπτουν από αυτή την αλλαγή. Η συγγραφέας αναλύει τις επιπτώσεις από την πλεονεκτική θέση της δημοσιογράφου και γιατρού που είναι η ίδια, καθώς έχει ένα εξαιρετικό αρχείο αποκάλυψης αμφισβητήσιμων ιατρικών ισχυρισμών και πρακτικών που δεν υποστηρίζονται επαρκώς από ερευνητικά στοιχεία. Η βαθιά τεκμηριωμένη και συναρπαστική ανάλυσή της αποκαλύπτει πώς οι influencers, οι εφαρμογές, οι αλγόριθμοι και το υπόλοιπο ψηφιακό οικοσύστημα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μεταμορφώνουν την υγεία μας, προς το καλύτερο και —συχνά— προς το χειρότερο, γράφει η Ελεν Πίρσον στο Nature, παρουσιάζοντας το βιβλίο της Κοέν.
Θέλετε ένα παράδειγμα; Κατά τη διάρκεια των lockdown λόγω της πανδημίας Covid-19, έφηβες σε όλο τον κόσμο άρχισαν να πηδούν, να χτυπιούνται και να φωνάζουν προσβολές και ασυναρτησίες όπως «φασόλια» και «παντζάρι». Οι γιατροί δεν είχαν ξαναδεί κάτι παρόμοιο. Μερικές μεταφέρθηκαν εσπευσμένα στα επείγοντα. Οι νευρολόγοι ονόμασαν το φαινόμενο «πανδημία μέσα σε πανδημία». Οι γονείς υποψιάζονταν σύνδρομο Τουρέτ, το οποίο μπορεί πράγματι να εκδηλωθεί με επαναλαμβανόμενα κινητικά και φωνητικά τικ. Αλλά αποδείχθηκε ότι αυτά δεν ήταν συνηθισμένα τικ: ήταν TikTok τικ, γράφει ο Economist.
Τα κορίτσια είχαν περάσει ώρες παρακολουθώντας online βίντεο με hashtag #Tourette και #Tic. Σε τρεις εβδομάδες τον Μάρτιο του 2021, οι προβολές των βίντεο στο TikTok με αυτά τα hashtag αυξήθηκαν κατά 7%, φτάνοντας στον επιβλητικό αριθμό των 5,8 δισ. views. Μερικά από τα κορίτσια μιμούνταν ό,τι είχαν δει στο διαδίκτυο για να ταιριάξουν με τους φίλους τους. Aλλα είχαν αυτά που οι γιατροί ονόμασαν «λειτουργικά τικ»: μια νευρολογική διαταραχή που προκαλείται από το άγχος. Eνας παιδονευρολόγος που είχε γίνει μάρτυρας της ξαφνικής αύξησης των ασθενών άρχισε να ερευνά το φαινόμενο και ανακάλυψε ότι οι διαδικτυακοί influencers ήταν πιο πιθανό να δημοσιεύουν βίντεο με ακραία τικ για να αυξήσουν την αφοσίωση των ακολούθων τους. Μάλιστα τα δύο τρίτα των πιο δημοφιλών δημιουργών περιεχομένου πουλούσαν εμπορεύματα στους λογαριασμούς τους, επωφελούμενοι άμεσα από αυτούς.
Το εμπόριο, η ψυχαγωγία και η ευεξία διασταυρώνονται στο διαδίκτυο, με τεράστιες επιπτώσεις στην υγεία. Δικαιολογημένα, λοιπόν, η βρετανίδα δημοσιογράφος και γιατρός υποστηρίζει ότι το διαδίκτυο έχει «καταχραστεί την υγεία μας». Στο YouTube, τα βίντεο υγείας έχουν συγκεντρώσει περισσότερες από 200 δισ. προβολές και οι άνθρωποι ψάχνουν στο Google για ιατρικές ερωτήσεις εκατοντάδες εκατομμύρια φορές την ημέρα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, δε, θα κάνει το διαδίκτυο ακόμη μεγαλύτερο μέρος της ευεξίας. Μια πρόσφατη δημοσκόπηση της Ipsos διαπίστωσε ότι σχεδόν το 30% των Βρετανών ερωτηθέντων λαμβάνουν ιατρικές συμβουλές από μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs), ενώ ήδη 40 εκατ. άνθρωποι παγκοσμίως χρησιμοποιούν το ChatGPT για ιατρικές συμβουλές, αναφέρει ο Economist. Εξάλλου, μια νέα λειτουργία μπορεί να προσαρμόσει τις απαντήσεις με βάση τα ιατρικά αρχεία των χρηστών και τις εφαρμογές παρακολούθησης φυσικής κατάστασης.
Ακόμη, η Ντέμπορα Κοέν είναι ιδιαίτερα καλή στο να δείχνει πώς οι ελλείψεις στην έρευνα και την ιατρική ωθούν τους ανθρώπους στο Διαδίκτυο, παρατηρεί η Ελεν Πίρσον στο Nature. Για παράδειγμα, η ιατρική έρευνα έχει βάλει εδώ και καιρό στο περιθώριο την αναπαραγωγική υγεία των γυναικών και πολλές γυναίκες αισθάνονται ότι οι γιατροί αγνοούν τις ανησυχίες τους. «Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπαίνουν σε αυτό το κενό», γράφει η Κοέν. Εφαρμογές και συσκευές που παρακολουθούν τη γονιμότητα –για παράδειγμα, χρησιμοποιώντας τον χρόνο της εμμήνου ρύσεως και τη θερμοκρασία του σώματος– ακμάζουν. Το γεγονός ότι η αποτελεσματικότητά τους στην πρόληψη της εγκυμοσύνης είναι λιγότερο κατανοητή από αυτή των ορμονικών αντισυλληπτικών δεν εμποδίζει ορισμένους influencers να τις προωθούν για τον σκοπό αυτό.
Τα οφέλη της online ενημέρωσης είναι σαφή. Μερικά swipes (κίνηση του δαχτύλου στην οθόνη αφής) και taps (το άνοιγμα εφαρμογής με ένα απαλό άγγιγμα στην οθόνη) προσφέρουν απαντήσεις σε ερωτήσεις που διαφορετικά θα έπρεπε να περιμένετε στην ουρά του γιατρού ή να ντρέπεστε πολύ να κάνετε. Ωστόσο, η Κοέν δεν είναι πεπεισμένη ότι η τεχνολογική πρόοδος κάνει τους ανθρώπους πιο υγιείς. Επικαλείται την «απεριόριστη» διαδικτυακή διαφήμιση στα social media και ένα «βιομηχανικό συνονθύλευμα ευεξίας» (που περιλαμβάνει φαρμακευτικές και τεχνολογικές εταιρίες, εταιρείες ελέγχου προϊόντων και συμπληρώματα διατροφής) για να υποστηρίξει ότι διαδικτυακά διεξάγεται «ένα παγκόσμιο πείραμα στη δημόσια υγεία», το οποίο «μπορεί να κάνει περισσότερο κακό παρά καλό». Για κάθε γιατρό που κάνει αναρτήσεις σχετικές με την ιατρική, λέει, υπάρχουν περισσότεροι life coaches, podcasters υγείας και τσαρλατάνοι που διαφημίζουν γιατροσόφια, από αποπαρασιτικά σκύλων για τη θεραπεία του καρκίνου, μέχρι κλύσμα με καφέ για την «αποτοξίνωση» του συστήματός σας…
Οι τρεις αλλαγές της υγείας
Η Ντέμπορα Κοέν υποστηρίζει ότι το διαδίκτυο αλλάζει την υγεία με τρεις σημαντικούς τρόπους, επισημαίνει ο Economist. Πρώτον, πείθει τους ανθρώπους ότι είναι άρρωστοι ενώ δεν είναι. Η Κοέν αναλύει την «έκρηξη» δημοσιεύσεων σχετικά με τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) τα τελευταία χρόνια. Η ΔΕΠΥ συνήθως διαγιγνώσκεται στην παιδική ηλικία, αλλά μεταξύ 2020 και 2023 υπήρξε αύξηση 400% στους ενήλικες, που αναζητούν διαγνώσεις στη Βρετανία.
Οι χρήστες του διαδικτύου συχνά γίνονται στόχος βίντεο που ρίχνουν φως σε «μυστικά σημάδια» που πρέπει να προσέξετε στην ενήλικη ζωή. Οι influencers κάνουν ερωτήσεις όπως: «Δυσκολεύεστε να ολοκληρώσετε ένα βιβλίο εκτός αν είναι κάτι που σας ενδιαφέρει;» (Μα σε όλους δεν συμβαίνει;). Το 2023, μια ανάλυση των βίντεο για ΔΕΠΥ με τις περισσότερες προβολές στο TikTok διαπίστωσε ότι έδειχναν με ακρίβεια τα συμπτώματα σε ποσοστό λιγότερο από το 50%. Αλλά παθολογικοποιώντας συνηθισμένες συμπεριφορές, τα βίντεο είναι πιο ελκυστικά και είναι πιθανό να γίνουν viral, κάτι που βοηθά όσους πωλούν τεστ για ΔΕΠΥ και σχετικά συμπληρώματα διατροφής.
Αυτό υποδεικνύει τη δεύτερη αλλαγή: το διαδίκτυο έχει δημιουργήσει μια «άγρια δύση» ιατρικής διαφήμισης. Σχεδόν σε κάθε χώρα, εκτός από την Αμερική και τη Νέα Ζηλανδία, είναι παράνομο να προωθούνται φάρμακα στους καταναλωτές. Αλλά στο διαδίκτυο, οι διαφημίσεις από περιοχές με λιγότερες ρυθμίσεις για την προώθηση φαρμάκων φτάνουν σε ασθενείς παντού. Οι διαφημίσεις δεν είναι πάντα εύκολο να εντοπιστούν: ορισμένες εταιρείες συνεργάζονται με «ασθενείς influencers» που λαμβάνουν δωρεάν φάρμακα ή πληρώνονται για την αναφορά του ονόματος της εταιρείας στις μαρτυρίες τους.
Το online περιεχόμενο συχνά στοχεύει τους «άσκοπα ανήσυχους», δηλαδή υγιείς ανθρώπους που ανησυχούν μήπως αρρωστήσουν. Λέγεται συχνά ότι το σεξ πουλάει στο μάρκετινγκ, αλλά όταν πρόκειται για την υγεία, αυτό που πουλάει είναι το άγχος. Βίντεο με τίτλους όπως «Αυτή η Κοινή Τροφή Θρέφει τα Καρκινικά σας Κύτταρα» έχουν εκατομμύρια προβολές. Και η θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης, η οποία από εξειδικευμένη θεραπεία έχει καταλήξει να επαινείται στο διαδίκτυο ως «πηγή νεότητας» και είδος «ανδρικής εκπλήρωσης», χρησιμοποιείται από άτομα όπως ο podcaster Τζο Ρόγκαν , και ο Ρόμπερτ Κένεντι τζούνιορ, ένας αντιεμβολιαστής και συνωμοσιολόγος που έγινε υπουργός Υγείας και Ανθρωπίνων Υπηρεσιών των ΗΠΑ. Ορισμένες διαδικτυακές κλινικές και διαφημίσεις αποκρύπτουν, ωστόσο, τις παρενέργειες της τεστοστερόνης, που κυμαίνονται από απαίσιες (στειρότητα) έως τρομερά ειρωνικές (οι όρχεις μπορούν να συρρικνωθούν).
Εταιρείες που μπορούν να προσφέρουν «γρήγορες λύσεις» σε προβλήματα είναι πολύ ισχυρές και υγιείς. Ωστόσο, τέτοιοι ισχυρισμοί είναι αβάσιμοι, σημειώνει η Κοέν, επειδή η ιατρική «είναι μια επιστήμη πιθανοτήτων και όχι βεβαιοτήτων» χωρίς γενικές θεραπείες που λειτουργούν για όλους.
Η τρίτη αλλαγή είναι ότι όλα αυτά δυσκολεύουν τη δουλειά των γιατρών, όπως επισημαίνει η Κοέν. Πολλοί ασθενείς εμφανίζονται στα ραντεβού με στοιχεία για μια υποτιθέμενη πάθηση, τα οποία υποστηρίζονται από ώρες παρακολούθησης μαρτυριών influencers στο διαδίκτυο. Κάποιοι φέρνουν μαζί τους αποτελέσματα ψευδών εξετάσεων και αμφίβολων σαρώσεων από μικρές, μη ελεγχόμενες εταιρείες. Οι γιατροί πρέπει στη συνέχεια να παραγγείλουν περαιτέρω εξετάσεις και βιοψίες για να αποκλείσουν ασθένειες, κάτι που μπορεί να αγχώσει ακόμη περισσότερο τους ασθενείς και να σπαταλήσει τον χρόνο και τους πόρους όλων.
Το «Bad Influence» είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο που γράφτηκε έπειτα από μεγάλη έρευνα και ένας εξαιρετικός οδηγός για όποιον ψάχνει τακτικά στο Google για τα συμπτώματά του, γράφει ο Economist. Ωστόσο, σαν άχρηστος γιατρός, εστιάζει σε αυτό που δεν πάει καλά χωρίς να προσφέρει πολλές λύσεις. Η συγγραφέας αφιερώνει πάρα πολλές σελίδες στην «εμπορευματοποίηση της υγείας μας» και πολύ λίγες στο πώς η ψηφιακή ιατρική θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να φέρει επανάσταση στα γραφειοκρατικά συστήματα υγείας και να βελτιώσει την αποτελεσματικότητα.
Αδιαφορεί επίσης για την Τεχνητή Νοημοσύνη, αφιερώνοντας μόνο λίγες παραγράφους στα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLMs). Ομολογουμένως, η τεχνολογία έχει προχωρήσει από τότε που έκανε την έρευνα για το βιβλίο της: τα LLMs μπορούν πλέον να διαγνώσουν κοινές ασθένειες σχεδόν το ίδιο καλά με τους γιατρούς, έχουν μάλιστα ξεπεράσει τους ανθρώπους στις ιατρικές εξετάσεις. Ωστόσο, η Τεχνητή Νοημοσύνη δυσκολεύει τη μελέτη των αρνητικών επιπτώσεων της ψηφιακής υγειονομικής περίθαλψης, καθώς οι συζητήσεις είναι ιδιωτικές και αδύνατο να παρακολουθηθούν από εξωτερικούς ερευνητές (σε αντίθεση με όσα διατυμπανίζουν οι influencers). Η Κοέν καταλήγει απλώς στο συμπέρασμα ότι «Αξίζουμε καλή επιρροή, ώστε να μπορούμε να φροντίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας και ο ένας τον άλλον», πράγμα που φαίνεται τόσο προφανές ώστε οι αναγνώστες μπορεί να θελήσουν και μια δεύτερη γνώμη…
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News