Ποιος δεν θα ήθελε να μην πάθει Αλτσχάιμερ, πόσω δε μάλλον, αν είναι ήδη θύμα της νόσου, να απαλλαγεί από αυτήν; Ο δρ Ντέιλ Μπρέντεσεν, ένας αμφιλεγόμενος αμερικανός νευρολόγος, ισχυρίζεται ότι μπορεί να την αντιστρέψει χάρη στο ReCode, ένα (πανάκριβο) θεραπευτικό πρωτόκολλο, το οποίο έχει σχεδιάσει και διατίθεται ήδη στην αγορά.
Οι ισχυρισμοί του, ωστόσο, έχουν εξοργίσει το ιατρικό κατεστημένο, με γιατρούς και άλλους επιστήμονες να δηλώνουν επανειλημμένως ότι υπάρχουν ελάχιστες έως καθόλου αποδείξεις για έναν τέτοιο ισχυρισμό και έχουν εκφράσει την ανησυχία τους ότι η ιδέα θα μπορούσε να βλάψει μια μεγάλη ομάδα ευάλωτων Αμερικανών (και όχι μόνο).
Η Εταιρεία Αλτσχάιμερ της Βρετανικής Κολομβίας στον Καναδά, προχώρησε μάλιστα πολύ περισσότερο, υποστηρίζοντας ότι ο αμερικανός νευρολόγος προσφέρει «ψεύτικες ελπίδες». Οι καναδοί ειδικοί επισημαίνουν ότι οι ισχυρισμοί του Μπρέντεσεν δεν υποστηρίζονται από την επιστήμη. Δεν έχει αποδειχτεί ότι αυτό το εξατομικευμένο θεραπευτικό σχήμα μπορεί να βοηθήσει, καθώς η έρευνά του είναι πολύ περιορισμένη και οι δημοσιεύσεις, τα βιβλία και το ντοκιμαντέρ «Memories for Life: Reversing Alzheimer’s», που υποστηρίζουν και αναδεικνύουν το πρωτόκολλο ReCode, μοιράζονται μαρτυρίες μόλις δέκα ατόμων.
Από την άλλη πλευρά, για τους υποστηρικτές του Μπρέντεσεν οι μαρτυρίες αυτές αποτελούν αποδείξεις υπόσχεσης. Αλλά αυτό που τον χωρίζει από το ιατρικό κατεστημένο δεν είναι η έμφαση που δίνει σε έναν άλλο τρόπο ζωής. Είναι η τόλμη των ισχυρισμών του, το αντισυμβατικό και αυστηρό θεραπευτικό του σχέδιο και η εμπορική επιχείρηση που κτίζει γύρω από αυτό, επισημαίνουν οι New York Times.
Ενα θεραπευτικό πρόγραμμα πανάκριβο και καταπιεστικό
Οπως λένε οι καναδοί επικριτές του, κάποιος χρειάζεται να επενδύσει χιλιάδες δολάρια, τα οποία απαιτούνται για να ενταχθεί σε ένα πρόγραμμα που δεν έχει αποδειχθεί ότι αντιστρέφει τη νόσο Αλτσχάιμερ. Στο κόστος συμπεριλαμβάνεται η αγορά του ReCode, οι εξετάσεις, τα συμπληρώματα διατροφής, οι ειδικές δίαιτες και οι εναλλακτικές θεραπείες, οι περισσότερες από τις οποίες δεν καλύπτονται από την ασφάλιση.
Το σύστημα ReCode περιλαμβάνει εξετάσεις αίματος και DNA, που (υποτίθεται ότι) εξετάζουν μια σειρά από παράγοντες οι οποίοι συμβάλλουν στη νόσο Αλτσχάιμερ. Ακολουθούν συστάσεις που υποτίθεται ότι στοχεύουν σε αυτούς τους παράγοντες κινδύνου ή/και αντιστρέφουν τις βλάβες που έχουν ήδη προκληθεί. Τέλος, το πρωτόκολλο περιλαμβάνει αρκετές αλλαγές στον τρόπο ζωής, όπως ειδικές δίαιτες και συμπληρώματα διατροφής, άσκηση, ύπνο, μείωση του στρες και στοματική υγιεινή, καθώς και παιχνίδια εκγύμνασης του εγκεφάλου. Ο δρ Μπρέντεσεν ισχυρίζεται ότι κάθε πρωτόκολλο είναι εξατομικευμένο, προσαρμοσμένο στις ανάγκες του κάθε ατόμου.
Θέλετε ένα οικονομικό παράδειγμα; Το κόστος για τη θεραπεία ReCode που εφάρμοσε η Κέρι Μπριγκς –με συμπτώματα Αλτσχάιμερ– από το χωριό Νορθ Μπάρινγκτον του Ιλινόι, με τη βοήθεια του συζύγου της Τζον Μπριγκς, αναλύεται ως εξής: 1.000 δολάρια (836 ευρώ) τον μήνα για συμπληρώματα διατροφής, 450 δολάρια (376 ευρώ) την ώρα για έναν ειδικό γιατρό, και άλλα έξοδα που, προστιθέμενα, ανήλθαν στο ποσό των 25.000 δολαρίων (περίπου 21.000 ευρώ) για οκτώ μήνες.
Αποτέλεσμα; Η κατάστασή της δεν βελτιώθηκε, το αντίθετο μάλιστα. Ωστόσο ο κ. Μπριγκς δεν μετανιώνει για τα χρήματα που ξόδεψε, λέει στους New York Times. Ισα-ίσα, τον καθησυχάζει η σκέψη ότι δοκίμασε τα πάντα (γιατί προηγουμένως είχε ακολουθήσει και όποια άλλη θεραπεία προτείνεται). Αλλά το πρόγραμμα Μπρέντεσεν τούς είχε εξαντλήσει.
Τον Ιανουάριο, λίγες εβδομάδες προτού αποφασίσουν ότι ήταν καιρός να το σταματήσουν, οι Μπριγκς έκαναν ένα ταξίδι με αυτοκίνητο για να δουν την οικογένεια και τους φίλους τους. Κατά τη διάρκειά του έφαγαν τηγανητές πατάτες, παραβιάζοντας το πρωτόκολλο. Ανακουφίστηκε βλέποντας τη γυναίκα του να τις απολαμβάνει, είπε ο κ. Μπριγκς, και έκανε τη σκέψη ότι είναι πιο σημαντικό να τη βλέπει να χαίρεται: «Νομίζω ότι στον χρόνο που μου έχει απομείνει μαζί της θα προτιμούσα ειλικρινά να το κάνω αυτό», είπε, «παρά να συνεχίσω».
Να σημειωθεί ότι στις ΗΠΑ περισσότεροι από επτά εκατομμύρια άνθρωποι –περίπου το 11% των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω– πάσχουν από Αλτσχάιμερ, την κύρια αιτία άνοιας παγκοσμίως. Παρά τις δεκαετίες έρευνας και την ανάπτυξη κάποιων φαρμάκων με μέτρια οφέλη, η θεραπεία της ασθένειας παραμένει άγνωστη, υπογραμμίζει στους New York Times η Λίντσεϊ Γκέλμαν.
Με τις ευλογίες της κυβέρνησης Τραμπ
Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί άνθρωποι κοντά στον υπουργό Υγείας Ρόμπερτ Φ. Κένεντι τζούνιορ και ευθυγραμμισμένοι με το κίνημα «Make America Healthy Again» ισχυρίζονται ότι η έρευνα του Μπρέντεσεν υποδεικνύει μια λύση. Ο Κάλεϊ Μινς, κορυφαίος σύμβουλος του Κένεντι, δηλώνει θαυμαστής του. Και η αδελφή του, δρ Κέισι Μινς, την οποία ο πρόεδρος Τραμπ διόρισε αρχίατρο των ΗΠΑ (surgeon general), αρμόδια για ζητήματα Δημόσιας Υγείας, έχει αποκαλέσει τον Μπρέντεσεν «ιατρικό ήρωά» της. Ο δρ Μαρκ Χάιμαν, δε, παλιός φίλος του Κένεντι και δημοφιλής προσωπικότητα στον τομέα της ευεξίας, δήλωσε σε συνέντευξή του ότι η έρευνα του Μπρέντεσεν «αποκρυσταλλώνει έννοιες» σχετικά με το πώς μπορεί να αντιστραφεί η νόσος Αλτσχάιμερ.
Αναμφίβολα, ορισμένες καλές πρακτικές, που προτείνονται από τους νευρολόγους διεθνώς βοηθούν στη διατήρηση της τρέχουσας λειτουργικότητας του πάσχοντος και στην καλύτερη ποιότητα ζωής, δίνοντάς του τον χρόνο ώστε να παραμείνει σε επαφή με φίλους, οικογένεια και κοινότητα, καθώς και να σχεδιάσει το μέλλον του. Πολλές, δε, από τις αλλαγές στον τρόπο ζωής που περιλαμβάνονται στο πρωτόκολλο ReCODE μπορούν πράγματι να ωφελήσουν τους πάσχοντες από άνοια, όχι όμως και να αντιστρέψουν ή να θεραπεύσουν τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Πολλοί γιατροί ενθαρρύνουν, πράγματι, τους ασθενείς με Αλτσχάιμερ να τροποποιήσουν τη διατροφή και τα προγράμματα άσκησής τους, με την ελπίδα να επιβραδύνουν την πρόοδο της νόσου, δήλωσε τους New York Times ο δρ Μπρους Μίλερ, διευθυντής του Κέντρου Μνήμης και Γήρανσης στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, στο Σαν Φρανσίσκο. «Το ζήτημα, ωστόσο, της αντιστροφής είναι πολύ διαφορετικό», τόνισε. «Είναι ένα πράγμα να λες ότι αντιστρέφεις μια ασθένεια επειδή κάποιος λέει ότι αισθάνεται καλύτερα και άλλο να το αποδείξεις», είπε δρ Μίλερ. «Δεν έχουμε την απόδειξη».
Ποιος είναι ο δρ Μπρέντεσεν και τι προτείνει
Κάποτε κορυφαίος νευρολόγος, επίσης στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, ο 72χρονος Ντέιλ Μπρέντεσεν, ο οποίος πλέον δεν βλέπει ασθενείς, αμφισβήτησε την προσέγγιση της ιατρικής και φαρμακευτικής βιομηχανίας στη θεραπεία της νόσου Αλτσχάιμερ και αφιερώθηκε σε μια εναλλακτική μέθοδο, επικεντρωμένη σε εξειδικευμένα τρόφιμα, συμπληρώματα διατροφής, τροποποιήσεις του τρόπου ζωής και θεραπείες αποτοξίνωσης.
Η κεντρική ιδέα του ήταν ότι δεν υπήρχε καμιά «ασημένια σφαίρα» (χάπι ή παρέμβαση) που θα μπορούσε να θεραπεύσει τη νόσο Αλτσχάιμερ. Αντ’ αυτού πίστεψε στο «ασημένιο σφηνάκι» (αναφορά στα σφαιρίδια που διασκορπίζονται στην ατμόσφαιρα από τα φυσίγγια του κυνηγετικού όπλου) τροποποιώντας 36 παράγοντες ταυτόχρονα.
Το αυστηρό πρωτόκολλό του μπορούσε να εξατομικευτεί μετά από εκτεταμένες εργαστηριακές εξετάσεις, αλλά γενικά περιλάμβανε μια δίαιτα χαμηλών υδατανθράκων, διαλειμματική νηστεία, συμπληρώματα και, κατά καιρούς, παρεμβάσεις όπως ορμονικές θεραπείες και αποκατάσταση της μούχλας στο σπίτι.
Η βρετανική Telegraph αναφέρεται στο τρίτο βιβλίο του Μπρέντεσεν, «The Ageless Brain», που κυκλοφόρησε πέρυσι. (Να σημειωθεί ότι το βιβλίο του «Alzheimer’s Is Now Optional» του 2017 πούλησε μόνο στις ΗΠΑ πάνω από 300.000 αντίτυπα και έγινε μπεστ σέλερ στους New York Times).
Τα τρομερά στατιστικά για τις νευροεκφυλιστικές ασθένειες που δημοσιεύει, δεν αμφισβητούνται. Περισσότεροι από έξι εκατομμύρια Αμερικανοί ζουν με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Μέχρι το 2050, δε, αυτός ο αριθμός προβλέπεται να φτάσει τα 13 εκατ. Επιπλέον, ένας στους δέκα άνω των 65 ετών πάσχει από άνοια, ενώ το 22% των ηλικιωμένων ζουν με κάποια μορφή γνωστικής εξασθένησης. Και δεν είναι μόνο οι ηλικιωμένοι που πάσχουν. Τα ποσοστά αυξάνονται στους νεότερους ενήλικες, με τις γυναίκες να διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο από τους άνδρες. Τι προτείνει ο Μπρέντεσεν; Δείτε τη συνταγή του για έναν τρόπο ζωής που θα μπορούσε να αποτρέψει με επιτυχία την άνοια.
Βεβαιωθείτε ότι η διατροφή σας είναι η σωστή (και όχι αυτή που νομίζετε)
Ο,τι τρώμε επηρεάζει την υγεία του εγκεφάλου και οι περισσότεροι από εμάς το γνωρίζουμε πλέον. Αλλά η καλύτερη διατροφή για τον εγκέφαλο πηγαίνει ένα βήμα πέρα από τη μεσογειακή, τα πολλά λαχανικά και τα λιπαρά ψάρια. Το πρωτόκολλο ReCODE περιλαμβάνει μια κετογονική δίαιτα (υψηλή σε λιπαρά, χαμηλή σε υδατάνθρακες), με λίγη νηστεία, τόσο «για να επαναφέρετε την ευαισθησία του σώματος στην ινσουλίνη» όσο και για να αποφύγετε την αντίσταση στην ινσουλίνη στο μέλλον.
Γι’ αυτό ο Μπρέτεσεν συνταγογραφεί μια δίαιτα πλούσια σε σταυρανθή λαχανικά, όπως λαχανάκια Βρυξελλών και λάχανο, καθώς και τρόφιμα που έχουν υποστεί ζύμωση, όπως το ξινολάχανο. Τα προϊόντα που ψεκάζονται με εντομοκτόνα και ζιζανιοκτόνα πρέπει να αποφεύγονται διότι ενδέχεται να συμβάλουν στην έκθεση σε τοξικές ουσίες – άλλος ένας παράγοντας κινδύνου για άνοια.
Περιλαμβάνονται ακόμη ψάρια χαμηλής περιεκτικότητας σε υδράργυρο, αυγά και κοτόπουλα ελευθέρας βοσκής, καθώς και βοδινό κρέας ζώων ελευθέρας βοσκής, ενώ δεν περιλαμβάνονται δημητριακά, γαλακτοκομικά και απλοί υδατάνθρακες, όπως λευκό ψωμί και ζυμαρικά. Οι φυτικές ίνες και τα υγιή ωμέγα-3 λιπαρά από πηγές όπως το αβοκάντο, οι ξηροί καρποί και οι σπόροι έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη δίαιτα του Μπρέντεσεν, γιατί, όπως και το ξινολάχανο, «βοηθούν το μικροβίωμα του εντέρου, το οποίο γνωρίζουμε πλέον ότι είναι ζωτικής σημασίας για την προστασία του εγκεφάλου».
Πιστεύει ακόμη ότι είναι καλύτερο για τον εγκέφαλο να νηστεύουμε επί 12 ώρες όλη τη νύχτα και για τουλάχιστον τρεις ώρες πριν από τον ύπνο – πράγμα που σημαίνει ότι αν κανείς τρώει βραδινό στις 7 μ.μ., θα πρέπει να φάει πρωινό στις 7 π.μ. την επόμενη μέρα, ούτε νωρίτερα ούτε αργότερα. Η νηστεία πριν από τον ύπνο και το πρωί βοηθά στη ρύθμιση των επιπέδων γλυκόζης – ένας βασικός παράγοντας στην ευαισθησία στην ινσουλίνη. Δεν συμβουλεύει, ωστόσο, όσους θέλουν να αποτρέψουν την άνοια να κάνουν διαλειμματική νηστεία ή να νηστεύουν για πολύ περισσότερο από 12 ώρες κάθε φορά, καθώς «δεν θέλετε να στερήσετε από το σώμα σας την ενέργεια που χρειάζεται».
Ασκηθείτε πολύ και με διαφορετικούς τρόπους
Οσον αφορά την άνοια, οποιαδήποτε ποσότητα κίνησης είναι πολύ ανώτερη από την απουσία της. Σύμφωνα με περυσινή μελέτη της Σχολής Δημόσιας Υγείας Μπλούμπεργκ του Πανεπιστημίου Τζονς Χόπκινς στη Βαλτιμόρη, μόλις πέντε λεπτά «μέτριας έως έντονης» άσκησης την ημέρα μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο άνοιας κατά πάνω από 40% (αν τηρείται συστηματικά όλες τις ημέρες της εβδομάδας, επί τέσσερα χρόνια). Ο λόγος για αυτό φαίνεται να είναι ότι η άσκηση αυξάνει τη ροή του αίματος, διεγείροντας την ανάπτυξη νέων εγκεφαλικών κυττάρων και μειώνοντας τη φλεγμονή, η χρόνια μορφή της οποίας συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο γνωστικής παρακμής.
Αλλά οι περισσότεροι από εμάς δυσκολευόμαστε να βρούμε χρόνο για άσκηση, που γίνεται λιγότερο ελκυστική καθώς μεγαλώνουμε. Ο Μπρέντεσεν συμβουλεύει τους ανθρώπους να στοχεύουν σε τουλάχιστον 30-40 λεπτά άσκησης καθημερινά, πέντε φορές την εβδομάδα, συμπεριλαμβανομένων τριών έως τεσσάρων συνεδριών ενδυνάμωσης, όχι περισσότερο από 20 λεπτά κάθε φορά, και τακτικής καρδιοαναπνευστικής άσκησης.
«Το τρέξιμο είναι ιδιαίτερα καλό επειδή βελτιώνει τον συντονισμό. Οποιοδήποτε είδος αερόβιας άσκησης βελτιώνει τη ροή του αίματος και προάγει τον καλύτερο ύπνο, ενώ η ενδυνάμωση βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη. Οποιος είναι σωματικά ικανός να το κάνει, θα πρέπει να προσπαθεί να κτίσει ή τουλάχιστον να διατηρήσει τους μύες και τη δύναμή του».
Οσοι, δε, βρίσκονται στη μέση ηλικία θα πρέπει να εξετάσουν το ενδεχόμενο ενσωμάτωσης κάποιας υψηλής έντασης διαλειμματικής προπόνησης (HIIT), η οποία συνδυάζει τις πιο χρήσιμες πτυχές της αερόβιας άσκησης και της προπόνησης δύναμης, προσθέτει ο Μπρέντεσεν. Οπως εξηγεί στο βιβλίο του, ο συνδυασμός σύντομων εκρήξεων άσκησης και σύντομων διαλειμμάτων «φαίνεται να κάνει κάτι ξεχωριστό στον εγκέφαλο».
Συνιστά επίσης άσκηση με οξυγονοθεραπεία σε οποιονδήποτε έχει αγγειακά προβλήματα –τα οποία μπορεί να προκαλέσουν άνοια–, καθώς βοηθάει στη βελτίωση της οξυγόνωσης της κυκλοφορίας του αίματος και στη μείωση της αρτηριακής πίεσης. «Αλλά αυτό μπορεί να είναι αρκετά ακριβό», ομολογεί.
Κοιμηθείτε αρκετά (αλλά όχι πάρα πολύ)
Οι περισσότεροι άνθρωποι μέσης ηλικίας θα μπορούσαν να κοιμούνται λίγο περισσότερο, ειδικά οι γυναίκες. Σύμφωνα με ορισμένες έρευνες, οι γυναίκες στη μεταβατική περίοδο της περιεμμηνόπαυσης κοιμούνται λιγότερο σε σχέση με εκείνες πριν από την εμμηνόπαυση όσο και κατά την εμμηνόπαυση. Οι περισσότερες από τις μισές κοιμούνται λιγότερο από επτά ώρες τη νύχτα, που θεωρείται το ελάχιστο για καλή υγεία του εγκεφάλου.
Το ιδανικό είναι, βέβαια, οι επτά ώρες, «με τουλάχιστον μία ώρα βαθύ ύπνο και μιάμιση ώρα ύπνου REM (ταχείας κίνησης των ματιών)», συμβουλεύει ο Μπρέντεσεν. Αλλά ο υπερβολικός ύπνος είναι κακός για τον εγκέφαλο. Ο τακτικός ύπνος για εννέα ώρες ή περισσότερο «συνδέεται με κίνδυνο άνοιας».
Ο ύπνος βοηθά στον «καθαρισμό και την αποκατάσταση» του εγκεφάλου, απαλλάσσοντάς τον από άχρηστες επιρροές και προετοιμάζοντάς τον για την επόμενη μέρα. Ο ύπνος REM, όταν συμβαίνει το όνειρο, φαίνεται ιδιαίτερα σημαντικός. Ερευνες δείχνουν ότι για κάθε ποσοστιαία μονάδα μείωσης του ύπνου REM ο κίνδυνος άνοιας αυξάνεται κατά 9%. Στο μεταξύ, ο βαθύς ύπνος φαίνεται να είναι η κρίσιμη περίοδος κατά την οποία ο εγκέφαλος απαλλάσσεται από τα «απόβλητα».
Για να ξέρετε αν κοιμάστε αρκετά κάθε βράδυ –και μάλιστα βαθιά και με REM– δεν αρκεί απλώς να μετράτε τις ώρες μεταξύ ύπνου και πρωινής έγερσης. Αν και μπορεί να μην το θυμάται, ο μέσος άνθρωπος ξυπνάει δύο έως πέντε φορές τη νύχτα, μειώνοντας έτσι τον χρόνο του πραγματικού ύπνου του.
«Αξίζει να επενδύσετε σε ένα fitness tracker που διαθέτει λειτουργία ύπνου», προτείνει ο αμερικανός νευρολόγος. Μπορεί να μην είναι φθηνό, αλλά «η αγορά του είναι σίγουρα φθηνότερη από το να περάσετε τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής σας σε οίκο ευγηρίας».
Εκπαιδεύστε τον εγκέφαλό σας με μεγάλες και μικρές προκλήσεις
Η φυσική κατάσταση είναι θέμα τόσο του εγκεφάλου όσο και του σώματος, λέει ο Μπρέντεσεν, και για να προστατευθείτε από την άνοια θα πρέπει να τη φροντίζετε κατά τη διάρκεια της ζωής σας. Η έρευνα δείχνει τώρα ότι το «γνωστικό απόθεμα» δεν είναι αρκετό. Αντίθετα, πρέπει να παρουσιάζετε συνεχώς στον εγκέφαλό σας νέες εργασίες και διλήμματα.
Συνιστά στους ανθρώπους της μέσης ηλικίας να «αναλαμβάνουν μια μικρή γνωστική πρόκληση κάθε μέρα, μια μέτρια γνωστική πρόκληση κάθε μήνα και μια μεγάλη γνωστική πρόκληση κάθε χρόνο». Δεν χρειάζεται να είναι περίπλοκο, «αλλά κάποιος βαθμός σκόπιμης εκπαίδευσης του εγκεφάλου έχει αποδειχθεί ξανά και ξανά ότι βοηθά στην πρόληψη της άνοιας». Το θέμα είναι ότι κάθε πρόκληση σάς ενθαρρύνει να ζήσετε τη ζωή σας λίγο διαφορετικά, κάνοντας τον εγκέφαλό σας να εργάζεται σκληρότερα και να παραμένει «πλαστικός», σε μια πιο ευέλικτη κατάσταση ανάπτυξης.
Παραδείγματα μιας μικρής πρόκλησης περιλαμβάνουν τη δοκιμή ενός νέου είδους παζλ (π.χ. τη μετάβαση στο sudoku αν είστε τακτικός λύτης σταυρολέξων), την επίσκεψη σε μια νέα καφετέρια ή απλώς «να στήσετε το γραφείο σας σε ένα άλλο σημείο του σπιτιού, εφόσον εργάζεστε από το σπίτι».
Μια μέτρια πρόκληση μπορεί να περιλαμβάνει μαγειρικές συνταγές από μια κουζίνα την οποία δεν έχετε δοκιμάσει ακόμα ή να ακούσετε ένα νέο για εσάς είδος μουσικής. «Αλλά το κλειδί είναι ότι η φύση της πρόκλησης πρέπει να αλλάζει κάθε μήνα. Δεν μπορείτε να έχετε ιταλικό φαγητό τον έναν μήνα και σούσι τον επόμενο και να νομίζετε ότι έχετε τακτοποιηθεί», τονίζει ο Μπρέντεσεν.
Μια δύσκολη πρόκληση, τέλος, το ετήσιο project, θα πρέπει να περιλαμβάνει «αληθινή γνώση» ενός θέματος. Μάθετε μια ξένη γλώσσα, γίνετε ειδικός στο σκάκι ή ασχοληθείτε με την άλγεβρα, «αρκεί αυτό να μην έχει καμία σχέση με την καθημερινή εργασία σας, αφού σε αυτή δεν θα βρείτε τα οφέλη ενός πιο εύπλαστου εγκεφάλου».
Ακολουθήστε το Protagon στο Google News
