«Δεν μου αρέσει να κουτσομπολεύω». Πόσες φορές το έχουμε ακούσει ή πει οι ίδιοι; Το κουτσομπολιό έχει τόσο κακή φήμη ώστε δύσκολα θα παραδεχόμασταν ότι αποτελεί συχνό μέρος των καθημερινών μας συζητήσεων. Η επιστημονική προσέγγιση, ωστόσο, είναι αρκετά διαφορετική. Το κουτσομπολιό, με την ευρεία έννοια, μπορεί να οριστεί απλώς ως η συζήτηση για έναν άνθρωπο που δεν είναι παρών. Και αυτό σημαίνει ότι δεν είναι απαραίτητα κακόβουλο. Αντίθετα, έρευνες έχουν αναδείξει μια σειρά από κοινωνικές λειτουργίες του: από τη δημιουργία δεσμών και την ανταλλαγή χρήσιμων πληροφοριών μέχρι την κατανόηση των άγραφων κανόνων μιας ομάδας και την αποθάρρυνση συμπεριφορών που θεωρούνται μη αποδεκτές.
Κουτσομπολιό: Δεν είναι πάντα για κακό
Μία από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις είναι ότι όταν μιλάμε για κάποιον πίσω από την πλάτη του, το κάνουμε απαραίτητα για να τον κρίνουμε ή να τον μειώσουμε.
Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν μια διαφορετική εικόνα. Μόνο ένα μικρό μέρος του κουτσομπολιού φαίνεται να έχει ως κίνητρο την πρόθεση να βλάψει τη φήμη κάποιου, ενώ μεγάλο μέρος των συζητήσεών μας για άλλους ανθρώπους έχει ουδέτερο περιεχόμενο.
Και υπάρχει λόγος που μας ενδιαφέρει τόσο πολύ τι κάνουν οι άνθρωποι γύρω μας.
Οι πληροφορίες για την οικογένεια, τους φίλους και τους συναδέλφους μάς βοηθούν να κατανοούμε καλύτερα το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο κινούμαστε. Συμπληρώνουν όσα γνωρίζουμε από τη δική μας εμπειρία και μπορούν να μας προετοιμάσουν για καταστάσεις που δεν έχουμε ακόμη αντιμετωπίσει.
Το κουτσομπολιό ως «κοινωνικός οδηγός»
Σκεφτείτε έναν εργαζόμενο που μόλις έχει προσληφθεί σε μια εταιρεία. Ένας συνάδελφος τον ενημερώνει ότι το αφεντικό τους είναι ιδιαίτερα αυστηρό με τους κανόνες και τις διαδικασίες. Με την ευρεία έννοια, οι δύο άνθρωποι κουτσομπολεύουν: συζητούν για κάποιον που δεν βρίσκεται εκεί.
Η πληροφορία, όμως, δεν μεταφέρεται απαραίτητα για να δυσφημίσει το αφεντικό. Μπορεί να βοηθήσει τον νέο εργαζόμενο να καταλάβει καλύτερα το περιβάλλον στο οποίο μπαίνει και να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του. Παράλληλα, αυτή η ανταλλαγή πληροφοριών μπορεί να ενισχύσει τον δεσμό ανάμεσα στους δύο συναδέλφους.
Το κουτσομπολιό λειτουργεί έτσι σαν ένα είδος «κοινωνικής πληροφόρησης». Μας δίνει στοιχεία για το ποιον μπορούμε να εμπιστευτούμε, ποιες συμπεριφορές γίνονται αποδεκτές και πώς λειτουργούν οι σχέσεις μέσα σε μια ομάδα.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε κουτσομπολιό είναι αθώο. Όταν ο στόχος είναι η ταπείνωση, η διάδοση κακόβουλων φημών ή η καταστροφή της φήμης ενός ανθρώπου, η εικόνα αλλάζει.
Με άλλα λόγια, σημασία έχει όχι μόνο τι λέμε, αλλά και γιατί το λέμε.
Τι αποκαλύπτει για εμάς αυτό που λέμε για τους άλλους;
Υπάρχει όμως και μια λιγότερο προφανής πλευρά του κουτσομπολιού: μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για αυτοπαρατήρηση.
Ας πούμε, για παράδειγμα, ότι κάποιος περιγράφει συνεχώς τον σύντροφό του ως «ελεγκτικό». Η συμπεριφορά του συντρόφου ασφαλώς αξίζει να εξεταστεί. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη ερώτηση: πώς αντιδρά ο ίδιος απέναντι σε αυτή τη συμπεριφορά; Μήπως δυσκολεύεται να θέσει όρια; Μήπως αποφεύγει τις συγκρούσεις για να διατηρεί την ηρεμία; Μήπως δεν εκφράζει ξεκάθαρα τις ανάγκες του;
Το ζητούμενο δεν είναι να μεταφερθεί η ευθύνη από τη συμπεριφορά του άλλου σε εκείνον που τη βιώνει. Είναι να χρησιμοποιήσουμε όσα λέμε για τις σχέσεις μας ως μια επιπλέον πηγή πληροφοριών για τις δικές μας ανάγκες, αντιδράσεις και επιλογές.
Την επόμενη φορά που θα κουτσομπολέψετε…
Δεν χρειάζεται λοιπόν ούτε να εξιδανικεύσουμε το κουτσομπολιό ούτε να το αντιμετωπίζουμε πάντα ως μια κακή συνήθεια. Μπορούμε, όμως, να προσέξουμε δύο πράγματα: την πρόθεσή μας και το περιεχόμενο όσων λέμε. Μιλάμε για να μοιραστούμε μια χρήσιμη πληροφορία; Για να καταλάβουμε καλύτερα μια κατάσταση; Για να έρθουμε πιο κοντά με κάποιον; Ή απλώς για να μειώσουμε έναν άνθρωπο που δεν βρίσκεται εκεί για να απαντήσει;
Και υπάρχει ακόμη μία ερώτηση που ίσως αξίζει περισσότερο: Τι λένε για εμάς όλα αυτά που λέμε για τους άλλους;
Η απάντηση μπορεί να αποδειχθεί πιο ενδιαφέρουσα από το ίδιο το κουτσομπολιό…