Τι είναι αυτό που μας κάνει εξωστρεφείς ή εσωστρεφείς, οργανωτικούς ή αυθόρμητους, ψύχραιμους ή επιρρεπείς στην ανησυχία; Η προσωπικότητα διαμορφώνεται από έναν σύνθετο συνδυασμό βιολογικών προδιαθέσεων και εμπειριών. Η μεγαλύτερη έως σήμερα γενετική μελέτη πάνω στο θέμα αποκαλύπτει πόσο περίπλοκη είναι αυτή η σχέση αλλά και πόσο μακριά βρισκόμαστε από την ιδέα ενός «γονιδίου της προσωπικότητας».
Οι ερευνητές εντόπισαν περισσότερες από χίλιες γενετικές παραλλαγές που σχετίζονται με βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. Η επίδραση καθεμιάς, ωστόσο, ήταν απειροελάχιστη, ενώ η δυνατότητα πρόβλεψης της προσωπικότητας ενός ανθρώπου από το DNA του παρέμεινε πολύ περιορισμένη.
Οι Big Five στο γενετικό μικροσκόπιο
Για τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature, οι επιστήμονες συνδύασαν γενετικά δεδομένα και μετρήσεις προσωπικότητας από 46 διαφορετικές ομάδες. Ανάλογα με το χαρακτηριστικό που εξεταζόταν, οι αναλύσεις περιλάμβαναν από 611.037 έως περίπου 1,14 εκατομμύρια ανθρώπους.
Το ενδιαφέρον τους στράφηκε στις λεγόμενες Big Five, τις πέντε βασικές διαστάσεις που χρησιμοποιούνται στην ψυχολογία για την περιγραφή της προσωπικότητας:
- εξωστρέφεια,
- προσήνεια ή συνεργατικότητα,
- ευσυνειδησία,
- νευρωτισμός, δηλαδή τάση προς το άγχος και τη συναισθηματική αστάθεια,
- δεκτικότητα σε νέες εμπειρίες.
Οι επιστήμονες αναζήτησαν σημεία του γονιδιώματος που εμφανίζονταν συστηματικά μαζί με διαφορές σε αυτά τα χαρακτηριστικά. Εντόπισαν 1.260 γενετικές παραλλαγές, από τις οποίες οι 824 δεν είχαν συσχετιστεί προηγουμένως με το αντίστοιχο γνώρισμα.
Χιλιάδες μικρές επιρροές, αλλά κανένα «γονίδιο προσωπικότητας»
Ο μεγάλος αριθμός δεν σημαίνει ότι βρέθηκαν γενετικοί διακόπτες που καθορίζουν ποιοι είμαστε. Αντίθετα, επιβεβαιώνει ότι η προσωπικότητα είναι πολυγονιδιακή, επηρεάζεται δηλαδή από χιλιάδες παραλλαγές, καθεμία από τις οποίες έχει μικρή επίδραση.
Οι κοινές γενετικές παραλλαγές που κατέγραψε η μελέτη εξηγούσαν περίπου το 4,8% έως 9,3% των διαφορών στα επιμέρους χαρακτηριστικά. Όταν οι ερευνητές επιχείρησαν να προβλέψουν την προσωπικότητα σε ξεχωριστές ομάδες ανθρώπων χρησιμοποιώντας γενετικές πληροφορίες, η ακρίβεια παρέμεινε χαμηλή. Πιο απλά, το DNA θα μπορούσε να βοηθήσει τους επιστήμονες να αναγνωρίσουν μοτίβα σε μεγάλους πληθυσμούς. Δεν μπορεί όμως, να αποκαλύψει αν ένας συγκεκριμένος άνθρωπος είναι κοινωνικός, συνεπής ή ανοιχτός σε νέες εμπειρίες.
Ο ρόλος της οικογένειας και του περιβάλλοντος στην προσωπικότητα
Για να ελέγξουν αν οι γενετικές συσχετίσεις οφείλονταν απλώς στο κοινό οικογενειακό περιβάλλον, οι ερευνητές συνέκριναν αδέλφια και διζυγωτικούς διδύμους, αλλά και ανθρώπους χωρίς συγγενική σχέση. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι γενετικές επιδράσεις ήταν παρόμοιες στις διαφορετικές ομάδες. Αυτό υποδηλώνει ότι οι ομοιότητες και οι διαφορές στην προσωπικότητα δεν εξηγούνται μόνο από την κοινή ανατροφή, αλλά επηρεάζονται και από γενετικούς παράγοντες.
Η συμβολή αυτή, όμως, δεν λειτουργεί απομονωμένα. Οι εμπειρίες, οι σχέσεις, ο πολιτισμός και το κοινωνικό περιβάλλον αλληλεπιδρούν διαρκώς με τη βιολογική μας προδιάθεση. Ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο μετράμε την προσωπικότητα μπορεί να διαφέρει ανάλογα με την ηλικία και τον πολιτισμό. Αυτό φάνηκε ιδιαίτερα στην προσήνεια, δηλαδή στην τάση ενός ανθρώπου να είναι συνεργάσιμος, ευγενικός και συμπονετικός.
Τα γονίδια επομένως, μπορεί να δίνουν ορισμένες πρώτες κατευθύνσεις, η προσωπικότητα όμως διαμορφώνεται μέσα από τη διαρκή αλληλεπίδρασή τους με τις εμπειρίες, το περιβάλλον και τις επιλογές μας.