Μια απλή αιμοληψία μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία που έχει ο καρκίνος, ακόμη και όταν οι απεικονιστικές εξετάσεις δεν δείχνουν ακόμη κάτι ανησυχητικό. Αυτό είναι το συμπέρασμα νέας επιστημονικής ανασκόπησης πολλών μελετών και κλινικών δοκιμών που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό JAMA και εξετάζει τις δυνατότητες της λεγόμενης «υγρής βιοψίας» (liquid biopsy).
Η συγκεκριμένη μέθοδος αναζητά στο αίμα μικροσκοπικά τμήματα DNA που προέρχονται από καρκινικά κύτταρα, γνωστά ως κυκλοφορούν καρκινικό DNA ή ctDNA (circulating tumor DNA). Η παρουσία και οι μεταβολές του μπορούν να προσφέρουν πληροφορίες για την εξέλιξη της νόσου, την ανταπόκριση στη θεραπεία αλλά και πιθανές γενετικές αλλαγές που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την επιλογή της κατάλληλης αγωγής.
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, το ctDNA φαίνεται να μπορεί να προειδοποιήσει για την επανεμφάνιση της νόσου πολύ πριν αυτή γίνει ορατή με τις συμβατικές μεθόδους απεικόνισης.
Έως και 9 μήνες νωρίτερα
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα μελέτης σε 130 άτομα με καρκίνο του παχέος εντέρου σταδίου Ι έως ΙΙΙ. Οι ερευνητές συνέλεξαν δείγματα αίματος πριν και μετά τη χειρουργική επέμβαση και στη συνέχεια ανά τακτά χρονικά διαστήματα.
Η ανάλυση του ctDNA κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης κατάφερε να εντοπίσει 14 από τις 16 περιπτώσεις επανεμφάνισης της νόσου. Το σημαντικότερο, όμως, ήταν ο χρόνος: τα σχετικά σημάδια στο αίμα εμφανίστηκαν κατά μέσο όρο 8,7 μήνες πριν η νόσος εντοπιστεί με τις συνήθεις απεικονιστικές εξετάσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, η διαφορά έφτασε έως και τους 16,5 μήνες.
Τα ευρήματα αυτά ενισχύουν την προοπτική να χρησιμοποιείται στο μέλλον το ctDNA ως ένα επιπλέον «εργαλείο» παρακολούθησης μετά τη θεραπεία.
Καρκίνος: Τι μπορεί να πει μια «υγρή βιοψία»;
Σε αντίθεση με την κλασική βιοψία, κατά την οποία λαμβάνεται δείγμα ιστού από έναν όγκο, η υγρή βιοψία βασίζεται σε δείγμα αίματος. Οι όγκοι μπορούν να απελευθερώνουν μικρές ποσότητες DNA στην κυκλοφορία και οι σύγχρονες τεχνικές ανάλυσης επιχειρούν να ανιχνεύσουν και να «διαβάσουν» αυτά τα ίχνη.
Σύμφωνα με την ανασκόπηση στο JAMA, η εξέταση του ctDNA μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παρακολούθηση της εξέλιξης του καρκίνου, την ανίχνευση υπολειπόμενης νόσου μετά τη θεραπεία και τον εντοπισμό γενετικών μεταβολών των καρκινικών κυττάρων που ενδέχεται να επηρεάζουν την ανταπόκριση σε συγκεκριμένες θεραπείες.
Αυτό σημαίνει ότι η αξία της δεν περιορίζεται μόνο στο να δείξει εάν υπάρχουν ενδείξεις της νόσου. Θα μπορούσε επίσης να βοηθήσει τους γιατρούς να γνωρίζουν νωρίτερα εάν μια θεραπεία λειτουργεί ή εάν ο καρκίνος έχει αποκτήσει κάποια μετάλλαξη που τον καθιστά ανθεκτικό σε αυτήν.
Θα μπορούσε να αποτρέψει και περιττές θεραπείες;
Ένα ακόμη σημαντικό πεδίο έρευνας είναι κατά πόσο το ctDNA μπορεί να βοηθήσει τους γιατρούς να αποφασίζουν ποιοι ασθενείς χρειάζονται πρόσθετη θεραπεία μετά το χειρουργείο.
Τα μέχρι σήμερα δεδομένα από τον καρκίνο του παχέος εντέρου δείχνουν ότι μια στρατηγική στην οποία η χορήγηση επικουρικής χημειοθεραπείας καθοδηγείται από τα αποτελέσματα του ctDNA μπορεί να μειώσει τον αριθμό των ασθενών που υποβάλλονται σε χημειοθεραπεία, χωρίς να οδηγεί απαραίτητα σε χειρότερη έκβαση.
Η δυνατότητα αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς θα μπορούσε να συμβάλει σε μια περισσότερο εξατομικευμένη αντιμετώπιση: πιο έγκαιρη παρέμβαση όταν υπάρχουν μοριακές ενδείξεις της νόσου και, παράλληλα, αποφυγή θεραπειών και ανεπιθύμητων ενεργειών όταν αυτές ενδεχομένως δεν είναι απαραίτητες.
Καρκίνος: Τα όρια της εξέτασης
Παρά τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα, οι ερευνητές τονίζουν ότι το ctDNA δεν αποτελεί αλάνθαστη εξέταση ούτε αντικαθιστά σήμερα τις καθιερωμένες μεθόδους παρακολούθησης.
Δεν απελευθερώνουν όλοι οι καρκίνοι την ίδια ποσότητα DNA στην κυκλοφορία του αίματος. Σε ορισμένους όγκους τα επίπεδα μπορεί να είναι εξαιρετικά χαμηλά, με αποτέλεσμα η εξέταση να μην καταφέρει να τα ανιχνεύσει. Επομένως, ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν μπορεί από μόνο του να αποκλείσει την παρουσία καρκινικών κυττάρων ή συγκεκριμένων γενετικών μεταβολών.
Υπάρχει επίσης ένα κρίσιμο ερώτημα που παραμένει αναπάντητο: τι πρέπει να κάνει ο γιατρός όταν το ctDNA δείχνει σημάδια καρκίνου, αλλά οι απεικονιστικές εξετάσεις δεν εντοπίζουν ακόμη νόσο;
Το να γνωρίζουμε νωρίτερα ότι κάτι συμβαίνει δεν σημαίνει αυτομάτως ότι γνωρίζουμε και ποια είναι η καλύτερη στιγμή για να παρέμβουμε. Για τον λόγο αυτό απαιτούνται περισσότερες κλινικές μελέτες ώστε να καθοριστεί πότε και με ποιον τρόπο η πληροφορία που δίνει το ctDNA μπορεί πράγματι να βελτιώσει την πορεία και την επιβίωση των ασθενών.
Οι «υγρές βιοψίες» αποτελούν επομένως ένα πολλά υποσχόμενο βήμα προς την πιο εξατομικευμένη ογκολογική φροντίδα. Προς το παρόν, όμως, λειτουργούν ως ένα αναδυόμενο συμπληρωματικό εργαλείο και όχι ως υποκατάστατο των καθιερωμένων εξετάσεων.