Το καλοκαίρι είναι συνυφασμένο με τη ζέστη, αυτό το γνωρίζουμε και το έχουμε αποδεχτεί, πόσο μάλλον εμείς οι Έλληνες που ζούμε σε μία ζεστή χώρα. Τα τελευταία χρόνια όμως, οι θερμοκρασίες είναι πιο αυξημένες, δεν δροσίζει ούτε το βράδυ, οι ζεστές μέρες κρατάνε περισσότερο και κυρίως έχουμε περισσότερους μήνες καλοκαίρι.
Συνήθως, τα προβλήματα που σχετίζονται με τον καύσωνα εμφανίζονται τις πρώτες μέρες (με θερμοκρασίες πάνω από 42 βαθμούς Κελσίου κατά μέσο όρο), αλλά και όταν υπάρχει αυξημένη υγρασία, ακόμα κι αν οι θερμοκρασίες δεν είναι τόσο υψηλές (π.χ. 32 βαθμούς Κελσίου με υγρασία πάνω από 60%). Όσο περνάνε οι μέρες (χρειάζεται να περάσουν 7 με 14 ημέρες λένε οι ειδικοί), τείνουμε να συνηθίζουμε τη ζέστη, αυτό σημαίνει ότι ξεκινάμε να ιδρώνουμε σε πιο χαμηλές θερμοκρασίες και έτσι προστατευόμαστε από τα προβλήματα που επιφέρει η παρατεταμένη έκθεση στη ζέστη. Όταν οι θερμοκρασίες είναι πολύ υψηλές ο οργανισμός μας –εκτός από τον ιδρώτα, όπου η θερμότητα αποβάλλεται με την εξάτμιση- αντιδρά επίσης προκαλώντας αγγειοδιαστολή ώστε τα αγγεία που βρίσκονται κοντά στο δέρμα να αποβάλουν τη θερμότητα στο περιβάλλον. Επιπλέον, η καρδιά αυξάνει τη συχνότητά της, ώστε να διατηρήσει σταθερή την παροχή αίματος στα όργανα και αυξάνεται η συχνότητα και το βάθος της αναπνοής για την αποβολή του θερμού αέρα.
Οι ευάλωτοι στη ζέστη
Ο καύσωνας αυξάνει τον κίνδυνο καρδιακής προσβολής, εγκεφαλικού επεισοδίου, πνευμονικών προβλημάτων και άλλων ασθενειών. Καθώς το σώμα τους είναι λιγότερο ικανό να ρυθμίσει τη θερμοκρασία, οι ηλικιωμένοι, τα μωρά και τα μικρά παιδιά έχουν περισσότερες πιθανότητες να μην αισθάνονται καλά λόγω του ζεστού καιρού. Γι’ αυτό και οι ειδικοί τονίζουν ότι τα μωρά κάτω από έξι μηνών δεν πρέπει να εκτίθενται καθόλου στον ήλιο και τη ζέστη. Αλλά και τα υπόλοιπα νήπια και μικρά παιδιά δεν πρέπει να είναι έξω από το σπίτι μεταξύ 11 και 4. Η ζέστη μπορεί επίσης να επηρεάσει άτομα με υποκείμενες ιατρικές παθήσεις (π.χ. καρδιαγγειακές, νευρολογικές, ψυχιατρικές), αλκοολικούς αλλά και ανθρώπους που παίρνουν συγκεκριμένα φάρμακα (π.χ. αντιψυχωσικά, διουρητικά κ.α.) οι οποίοι χρειάζεται να συμβουλευτούν σχετικά τον γιατρό τους.
Τα συμπτώματα που θα πρέπει να μας θορυβήσουν
Από την έκθεση στην έντονη ζέστη μπορεί να νοιώσουμε αδυναμία, αίσθημα έντονης ζέστης στο σώμα μας, εξάντληση, κράμπες, ζαλάδες, ακόμα και να πάθουμε την, απειλητική για τη ζωή, θερμοπληξία. Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να αποφεύγουμε την παραμονή στη ζέστη και βέβαια να πάμε άμεσα σε δροσερό και σκιερό μέρος αν νοιώσουμε με οποιονδήποτε τρόπο άσχημα. Σε γιατρό θα πρέπει να απευθυνθούμε αν νοιώθουμε θωρακική δυσφορία που επεκτείνεται στην κάτω γνάθο και ενδεχομένως αντανακλά στην πλάτη ή το χέρι, δύσπνοια, αδυναμία και καταβολή δυνάμεων, ελαττωμένο επίπεδο συνείδησης και σύγχυση, αίσθημα παλμών (ταχυκαρδία), πονοκέφαλο, ζάλη και εκδηλώσεις θερμοπληξίας. Στη συνέχεια, κάποιος που έχει πάθει θερμοπληξία η οποία δεν αντιμετωπίζεται, θα παρουσιάσει απώλεια των αισθήσεων, σύγχυση, σπασμούς, λήθαργο και στο τέλος θα πέσει σε κώμα. Σε περίπτωση που παρουσιάζουμε συμπτώματα θερμικής εξάντλησης θα πρέπει να:
*μετακινηθούμε άμεσα σε ένα πιο δροσερό μέρος, όπως ένα δωμάτιο με κλιματισμό ή κάπου στη σκιά.
*βγάλουμε όλα τα περιττά ρούχα, π.χ. κάλτσες.
*πιούμε δροσερό νερό ή ένα δροσερό χυμό ή να φάμε κρύα και πλούσια σε νερό τρόφιμα, όπως φρούτα ή κάποια γρανίτα.
*κάνουμε ντους ή αν αυτό δεν είναι εφικτό να βάλουμε βρεγμένα δροσερά πανιά στο σώμα μας, κυρίως κάτω από τις μασχάλες ή στον λαιμό και να βρέξουμε τα μαλλιά και το πρόσωπό μας.
Μέσα στην επόμενη μισή ώρα θα πρέπει σιγά σιγά να αρχίσουμε να δροσιζόμαστε και να νοιώθουμε καλύτερα.
Φυλαγόμαστε από τον ήλιο και τη ζέστη
Όταν ο καιρός είναι πολύ ζεστός και έχει ήλιο θα πρέπει καταρχάς να αποφεύγουμε τον ήλιο μεταξύ 11.00-16.00, να παραμένουμε σε δροσερά και σκιερά μέρη όσο το δυνατόν περισσότερο, να κάνουμε αρκετά ντους με χλιαρό νερό στη διάρκεια της ημέρας και να βγαίνουμε έξω μόνο όταν είναι απαραίτητο και κατά προτίμηση νωρίς το πρωί ή αργά το απόγευμα – βράδυ. Επιπλέον είναι απαραίτητο να φοράμε καπέλο, αντηλιακό, γυαλιά ηλίου, ανοιχτόχρωμα ελαφριά και κατά προτίμηση φτιαγμένα από φυσικά υλικά ρούχα (βαμβακερά, λινά κλπ.) και να έχουμε πάντα μαζί μας νερό. Επίσης, δεν θα πρέπει να κάνουμε βαριά σωματική εργασία και υπερβολική άθληση, ιδιαίτερα σε χώρους με υψηλή θερμοκρασία ή υγρασία. Τέλος, χρειάζεται να τροποποιήσουμε την αγωγή μας (π.χ. για την υπέρταση, την καρδιακή ανεπάρκεια), αν έτσι μας συστήσει ο γιατρός μας.
Τι τρώμε και πίνουμε στη ζέστη
*Το σώμα μας αναμφίβολα ιδρώνει περισσότερο, σε μια προσπάθεια να μας δροσίσει. Αν δεν αναπληρώνουμε τα υγρά που χάνουμε, θα νιώθουμε τις επιπτώσεις της αφυδάτωσης. Δεν θα μπορούμε να συγκεντρωθούμε τόσο καλά, θα νιώθουμε πνευματική κόπωση, θα έχουμε πονοκέφαλο, θα είμαστε κακόκεφοι και θα θέλουμε να κοιμηθούμε. Αντί να πίνουμε απλώς περισσότερο νερό, η κατανάλωση τροφών πλούσιων σε νερό βοηθά επίσης στην αναπλήρωση των υγρών που χάνουμε μέσω του ιδρώτα. Στην πραγματικότητα, περίπου το ένα πέμπτο της πρόσληψης υγρών μας προέρχεται από τα τρόφιμα που τρώμε. Για παράδειγμα, τα αγγούρια αποτελούνται κατά 96% από νερό, το υψηλότερο ποσοστό από οποιαδήποτε άλλη τροφή, οι ντομάτες κατά 95%, τα σταφύλια από περισσότερο από 80% νερό. Πολύ ενυδατικά φρούτα είναι επίσης οι φράουλες, το πεπόνι, τα μανιτάρια, τα πορτοκάλια και τα μούρα, ενώ παράλληλα μας δίνουν λίγες θερμίδες και είναι πλούσια σε βιταμίνες και φυτικές ίνες.
*Ωστόσο, η τροφή μας δεν βοηθά μόνο στην αναπλήρωση των υγρών που χάνουμε μέσω του ιδρώτα. Η εφίδρωση διαταράσσει επίσης τους ηλεκτρολύτες μας, οι οποίοι διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην ισορροπία των υγρών και στη μυϊκή λειτουργία. Οι ηλεκτρολύτες είναι μέταλλα που φέρουν ηλεκτρικό φορτίο όταν διαλύονται στο νερό και βοηθούν στη ρύθμιση πολλών λειτουργιών του οργανισμού, συμπεριλαμβανομένης της ισορροπίας των υγρών και της νευρικής επικοινωνίας. Υποστηρίζουν τις μυϊκές συσπάσεις, την αρτηριακή πίεση, τη λειτουργία των κυττάρων και τα επίπεδα ενέργειας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, όταν είμαστε αφυδατωμένοι, δεν μπορούμε να συγκεντρωθούμε τόσο καλά. Το προτιμότερο είναι να προσπαθούμε να λαμβάνουμε τους ηλεκτρολύτες μας από φυσικές πηγές όπως είναι: το νερό καρύδας (πηγή καλίου, μαγνησίου και νατρίου), τα αβοκάντο, οι μπανάνες και οι ντομάτες (είναι πηγές καλίου και μαγνησίου), ενώ τα φασόλια παρέχουν κάλιο, μαγνήσιο και ασβέστιο.
*Όταν έχει πολλή ζέστη είναι σκόπιμο να αποφεύγουμε τα λιπαρά και βαριά τρόφιμα και φαγητά καθώς και τα μεγάλα γεύματα και να επιλέγουμε να τρώμε κρύα γεύματα και σνακ. Ιδανικά είναι τα φρούτα, τα λαχανικά, σε συνδυασμό με λίγο τυρί ή ακόμα καλύτερα για παράδειγμα.
*Είναι σημαντικό να φροντίζουμε να περιορίζουμε την κατανάλωση αλκοόλ. Ενώ χρειάζεται να πίνουμε πολύ νερό και χυμούς. Μάλιστα κάποιες φορές θα μας βοηθήσουν και τα ζεστά ροφήματα (π.χ. τσάι μέντας) που θα μας οδηγήσουν στο να ιδρώσουμε και ως εκ τούτου να νιώσουμε καλύτερα. Το ίδιο αποτέλεσμα μπορεί να έχουν και τα καυτερά φαγητά που «ξεγελούν» το νευρικό σύστημα κάνοντάς το να πιστεύει ότι το σώμα είναι ζεστό, με αποτέλεσμα να μας ωθούν να ιδρώσουμε και ως εκ τούτου να δροσιστούμε.
Κλιματισμός και για τον εγκέφαλο
Έρευνα του Πανεπιστημίου του Harvard, που διεξήχθη κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα στη Μασαχουσέτη των ΗΠΑ, βασίστηκε στην παρακολούθηση της συμπεριφοράς 44 φοιτητών, όπου οι ερευνητές μέτρησαν πώς αντιδρούσαν στην απάντηση ερωτήσεων τεστ όταν υπήρχαν διαφορετικές θερμοκρασίες. Για 12 ημέρες, οι ερευνητές έστελναν στους φοιτητές δύο τεστ γνωστικών λειτουργιών στα κινητά τους και τους ζητούσαν να τα συμπληρώσουν στα σπίτια τους, μερικά από τα οποία είχαν κλιματισμό και άλλα όχι. Το πρώτο τεστ είχε σχεδιαστεί ειδικά για να εξετάσει την προσοχή και την ταχύτητα επεξεργασίας, ενώ το δεύτερο για να αξιολογήσει τη γνωστική ταχύτητα και τη λειτουργική μνήμη. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι φοιτητές που διέμεναν σε καταλύματα με κλιματισμό (μέση θερμοκρασία 22 °C) όχι μόνο είχαν καλύτερες επιδόσεις και στις δύο εξετάσεις, αλλά τις ολοκλήρωσαν και σε λιγότερο χρόνο. Αντίθετα, όσοι ζούσαν σε κτίρια που δεν διέθεταν σύστημα κλιματισμού (μέση θερμοκρασία 27 °C) φάνηκε τόσο να επηρεάζονται αρνητικά από τη ζέστη ψυχικά όσο και ότι δεν ήταν σε θέση να συγκεντρώσουν γρήγορα τις σκέψεις τους ή να απαντήσουν γρήγορα στις ερωτήσεις. Οι φοιτητές στα κτίρια χωρίς κλιματισμό είχαν πράγματι πιο αργούς χρόνους αντίδρασης: 13% χαμηλότερη απόδοση σε βασικές αριθμητικές δοκιμασίες και μείωση σχεδόν 10% στον αριθμό των σωστών απαντήσεων ανά λεπτό. Αυτό δείχνει ότι ακόμα κι αν οι περισσότεροι από εμάς πιστεύουμε ότι μπορούμε να «τα καταφέρουμε μια χαρά» κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα, κάνουμε λάθος καθώς αποδεικνύεται ότι η σταδιακή άνοδος της θερμοκρασίας θα μας επηρεάσει, καθώς ο καύσωνας προκαλεί «εγκεφαλική ομίχλη» και επηρεάζει την ικανότητά μας να είμαστε παραγωγικοί. Η ζέστη μειώνει τη γνωστική λειτουργία και τα μηνύματα δεν μεταφέρονται καλά στον εγκέφαλό μας, γι’ αυτό και μπορεί να αισθανθούμε κόπωση, αδυναμία και προβλήματα ισορροπίας ή όρασης. Ο υποθάλαμος (το τμήμα του εγκεφάλου που ρυθμίζει τη θερμοκρασία μας) πρέπει να εργάζεται πολύ σκληρά όταν κάνει ζέστη.
*Ευχαριστούμε για τη συνεργασία τον Δρ. Αναστάσιο Σπαντιδέα, κλινικό φαρμακολόγο – παθολόγο και τον Δρ. Χάρη Δημοσθενόπουλο, MMedSci.PhD, κλινικό διαιτολόγο, Προϊστάμενο Διαιτολογικού Τμήματος ΓΝΑ Λαϊκό.