Ένα όνομα που μας διαφεύγει, ένα ραντεβού που ξεχάσαμε, μια γνώριμη διαδρομή που ξαφνικά μας μπερδεύει. Όταν μιλάμε για άνοια, σκεφτόμαστε σχεδόν αυτόματα τη μνήμη. Ωστόσο, οι αλλαγές στον εγκέφαλο μπορεί να έχουν ξεκινήσει πολλά χρόνια προτού εμφανιστούν τα χαρακτηριστικά γνωστικά προβλήματα.
Στη νόσο Αλτσχάιμερ, η οποία αποτελεί τη συχνότερη μορφή άνοιας, οι πρώτες βιολογικές μεταβολές εκτιμάται ότι μπορεί να αρχίζουν 10 έως 20 χρόνια πριν από τη διάγνωση. Στη διάρκεια αυτής της «σιωπηλής» περιόδου, συσσωρεύονται σταδιακά στον εγκέφαλο παθολογικές μορφές πρωτεϊνών, όπως το β-αμυλοειδές και η tau, χωρίς το άτομο να εμφανίζει απαραίτητα εμφανή δυσκολία στη σκέψη ή στην καθημερινή του λειτουργία.
Τι «αλλάζει» η άνοια;
Οι ίδιες εγκεφαλικές αλλαγές ενδέχεται να επηρεάζουν νωρίτερα τη διάθεση, τον ύπνο και τις αισθήσεις. Αν και τα σημάδια αυτά δεν συνδέονται αποκλειστικά με την άνοια, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία όταν εμφανίζονται ξαφνικά, επιμένουν, επιδεινώνονται ή συνυπάρχουν με αλλαγές στη μνήμη και στη σκέψη.
Κατάθλιψη ή άγχος που εμφανίζονται αργότερα στη ζωή
Η κατάθλιψη αποτελεί γνωστό παράγοντα κινδύνου για άνοια. Μεγάλη μελέτη σε περισσότερους από 1,4 εκατομμύρια Δανούς ενήλικες έδειξε ότι ο κίνδυνος άνοιας ήταν 2,4 φορές υψηλότερος σε άτομα με διάγνωση κατάθλιψης. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η κατάθλιψη οδηγεί απαραίτητα σε γνωστική έκπτωση.
Επιπλέον, η κατάθλιψη και το άγχος που εμφανίζονται για πρώτη φορά σε μεγαλύτερη ηλικία (γύρω στα 55 ή 60) μπορεί να αποτελούν πρώιμα προειδοποιητικά σημάδια ότι κάτι αλλάζει στον εγκέφαλο. Όπως εξηγούν οι ερευνητές, οι πρώιμες νευρωνικές αλλαγές που σχετίζονται με την άνοια μπορεί να επηρεάζουν και τη διάθεση, καθιστώντας τα ψυχικά συμπτώματα πιθανό «σήμα» πρώιμης εγκεφαλικής δυσλειτουργίας.
Παράλληλα, μελέτες δείχνουν ότι η παρουσία τέτοιων συμπτωμάτων μπορεί να επιταχύνει και την εξέλιξη της άνοιας, γεγονός που καθιστά τη διάγνωση και τη φροντίδα της ψυχικής υγείας ιδιαίτερα σημαντική.
Απάθεια, ευερεθιστότητα ή ασυνήθιστη ανησυχία
Ένας άνθρωπος μπορεί να χάσει το ενδιαφέρον του για δραστηριότητες που παλαιότερα απολάμβανε, να απομονώνεται περισσότερο, να εκνευρίζεται εύκολα ή να εμφανίζει μια ασυνήθιστη ανησυχία. Αυτές οι αλλαγές συχνά αποδίδονται στον χαρακτήρα, στην ηλικία ή στις δυσκολίες της καθημερινότητας.
Ωστόσο, η απάθεια, η ευερεθιστότητα, η ανησυχία και το άγχος συγκαταλέγονται στα κοινά νευροψυχιατρικά συμπτώματα της νόσου Αλτσχάιμερ και, σε ορισμένους ανθρώπους, μπορεί να εμφανίζονται πριν από μια μετρήσιμη γνωστική έκπτωση. Παλαιότερη μελέτη σε γνωστικά υγιείς μεγαλύτερους ενήλικες συνέδεσε τέτοια συμπτώματα με μεγαλύτερη πιθανότητα μελλοντικής γνωστικής επιδείνωσης.
Η κακή διάθεση ή ο εκνευρισμός περιστασιακά δεν αποτελούν προειδοποιητικό σημάδι. Μεγαλύτερη σημασία έχει μια επίμονη και αξιοσημείωτη αλλαγή στη συνηθισμένη συμπεριφορά του ανθρώπου.
Η άνοια διαταράσσει και τον ύπνο;
Ο ύπνος και η εύρυθμη εγκεφαλική λειτουργία είναι αλληλένδετα. Σύμφωνα με μεγάλη μετα-ανάλυση 39 ερευνών, διαταραχές όπως η υπνική άπνοια, η αϋπνία, η υπερβολική υπνηλία στη διάρκεια της ημέρας και οι διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού φαίνεται να σχετίζονται με υψηλότερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης ή άνοιας. Η σχέση όμως, είναι πιθανότατα αμφίδρομη. Ο ανεπαρκής ή διαταραγμένος ύπνος μπορεί να επιβαρύνει τον εγκέφαλο, ενώ οι πρώιμες νευρολογικές αλλαγές ενδέχεται να απορρυθμίζουν τον κύκλο ύπνου και εγρήγορσης.
Μια ξάγρυπνη νύχτα ή η ανάγκη για έναν μεσημεριανό ύπνο περιστασιακά δεν είναι λόγος ανησυχίας. Χρειάζεται, όμως, διερεύνηση όταν κάποιος αρχίζει να κοιμάται υπερβολικά την ημέρα, παραμένει ξύπνιος τη νύχτα, ροχαλίζει έντονα με διακοπές στην αναπνοή ή παρουσιάζει μια επίμονη αλλαγή στις συνήθειες ύπνου.