Στην αρχή, χρειάζεται να σκεφτούμε συνειδητά να φορέσουμε τα αθλητικά μας, να ανοίξουμε το βιβλίο ή να τακτοποιήσουμε την κουζίνα. Έπειτα από αρκετές επαναλήψεις, όμως, οι ίδιες συνήθειες μπορεί να ενταχθούν τόσο φυσικά στην καθημερινότητα, ώστε να τις εκτελούμε σχεδόν χωρίς να το σκεφτόμαστε.
Αυτή είναι η βασική διαδρομή μιας συνήθειας. Μια συμπεριφορά που αρχικά απαιτεί συνειδητή απόφαση μετατρέπεται σταδιακά σε μια περισσότερο αυτόματη επιλογή. Για να συμβεί αυτό, η επανάληψη θεωρείται απαραίτητη. Μέχρι σήμερα, όμως, δεν ήταν ξεκάθαρο αν ο εγκέφαλος απλώς «μετατρέπει» την αρχική συμπεριφορά σε μια πιστή, αυτόματη εκδοχή της ή αν ταυτόχρονα ρυθμίζει και το πόσο συχνά την εκτελούμε.
Νέα μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Κιότο, η οποία δημοσιεύθηκε στο Nature Communications, υποδεικνύει ότι πίσω από αυτές τις δύο πλευρές της συνήθειας ίσως βρίσκονται διαφορετικές εγκεφαλικές διαδρομές.
Από τη συνειδητή επιλογή στον αυτοματισμό
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε σε πειραματόζωα, τα οποία εκπαιδεύτηκαν αρχικά να εκτελούν μια συγκεκριμένη ενέργεια με βάση έναν συγκεκριμένο στόχο και την αναμενόμενη ανταμοιβή. Ακολούθησαν τέσσερις επιπλέον ημέρες εξάσκησης, σχεδιασμένες ώστε η ίδια συμπεριφορά να εκτελείται περισσότερο από συνήθεια και λιγότερο έπειτα από συνειδητή αξιολόγηση.
Η νέα μέθοδος επέτρεψε στους ερευνητές να παρακολουθήσουν στα πειραματόζωα τη μετάβαση από τη σκόπιμη στην αυτόματη συμπεριφορά, κάτι που μέχρι σήμερα ήταν δύσκολο, καθώς οι συνήθειες συνήθως χρειάζονται μεγάλο διάστημα για να εδραιωθούν. Όπως αναφέρουν οι ερευνητές, δεν φαίνεται να υπάρχει ένας ενιαίος «διακόπτης» πίσω από τις συνήθειες. Αντίθετα, δύο ξεχωριστά νευρωνικά κυκλώματα φαίνεται να αναλαμβάνουν διαφορετικές λειτουργίες.
Τα νευρωνικά δίκτυα πίσω από τις συνήθειες
Το πρώτο κύκλωμα φάνηκε να καθορίζει αν μια συμπεριφορά θα μετατραπεί σε συνήθεια. Καθώς τα πειραματόζωα περνούσαν από τη στοχευμένη στην αυτόματη δράση, η επικοινωνία ανάμεσα σε δύο συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου εξασθενούσε. Το δεύτερο κύκλωμα δεν φάνηκε να σχετίζεται με τον σχηματισμό της συνήθειας, αλλά με την ένταση που θα συνεχίσει να εκδηλώνεται. Ορισμένα πειραματόζωα διατήρησαν υψηλή συχνότητα της συμπεριφοράς, ενώ άλλα την περιόρισαν, παρότι και στις δύο περιπτώσεις είχε ήδη γίνει συνήθεια.
Οι διαφορές αυτές συνδέθηκαν με το πόσο ισχυρή ήταν η δραστηριότητα στη δεύτερη εγκεφαλική διαδρομή. Όταν οι ερευνητές παρενέβησαν πειραματικά στα δύο κυκλώματα, μπορούσαν είτε να διευκολύνουν τον σχηματισμό της συνήθειας είτε να αλλάξουν τη συχνότητα με την οποία εκτελούνταν. Έτσι επιβεβαίωσαν ότι οι δύο μηχανισμοί έχουν διαφορετικούς ρόλους.
Ωστόσο, το ζήτημα χρήζει περαιτέρω διερεύνησης. Η έρευνα έγινε σε πειραματόζωα και δεν αποδεικνύει ότι οι ανθρώπινες συνήθειες ελέγχονται με ακριβώς τον ίδιο τρόπο. Οι καθημερινές μας συμπεριφορές επηρεάζονται επιπλέον από το περιβάλλον, τα συναισθήματα, τις ανταμοιβές και τις προσωπικές μας επιδιώξεις.