Ο βρετανός ψυχίατρος, ψυχολόγος και ψυχαναλυτής Τζον Μπόουλμπι (1907-1990), περισσότερο γνωστός για την έρευνά του σχετικά με τον μηχανισμό του σχηματισμού συναισθηματικού δεσμού και για τη Θεωρία της Προσκόλλησης, την οποία ανέπτυξε, πίστευε ότι το παιδί πρέπει να μεγαλώνει και να αναπτύσσεται στο πλαίσιο μιας ασφαλούς, ζεστής, λειτουργικής, συνεπούς και συνεχούς σχέσης με τη μαμά του (ή με τον άνθρωπο που έχει αναλάβει τη φροντίδα του). Και ότι οι συνέπειες από τη στέρηση αυτής της σχέσης μπορεί να είναι μη αναστρέψιμες για την ψυχική του υγεία.
Η Θεωρία της Προσκόλλησης ή του Δεσμού (Attachment Theory) εξηγεί τη δυναμική των ανθρώπινων σχέσεων και τις ανασφάλειες που μπορεί να υπεισέρχονται σε αυτές. Με απλά λόγια, ο Μπόουλμπι υποστηρίζει ότι η σχέση που είχαμε από τη βρεφική ηλικία με τη μαμά, τον μπαμπά, την νταντά ή όποιον άλλον μας φρόντιζε, καθορίζει τον τρόπο που σχετιζόμαστε με άλλους ως ενήλικες. Μάλιστα, στους Τέσσερις Τύπους Δεσμού που περιέγραψε μπορεί κανείς να ανακαλύψει τον εαυτό του.
Θέλετε ένα παράδειγμα; Για τη Λίζι Σμιθ οι σχέσεις τέλειωναν πάντα με τον ίδιο τρόπο. «Εβγαινα ραντεβού και τη δεύτερη ή τρίτη φορά ανακάλυπτα ότι κάτι δεν πήγαινε καλά», λέει στο BBC. Για την ακρίβεια, τη στιγμή που άρχιζε να υπάρχει πραγματική προσωπική σύνδεση, την οποία, σημειωτέον, λαχταρούσε, ξαφνικά ένιωθε άβολα, ακόμη και απειλούμενη. Και απομακρυνόταν.
Για χρόνια δεν μπορούσε να εξηγήσει το γιατί. Μέχρι που άκουσε για τη Θεωρία της Προσκόλλησης και η περιγραφή του λεγόμενου Φοβικού – Αποφευκτικού Δεσμού, ενός από τους τέσσερις τύπους στη θεωρία του Μπόουλμπι, της φάνηκε εντυπωσιακά οικεία. Αυτός ο τύπος περιγράφει κάποιον που θέλει οικειότητα αλλά ανησυχεί ότι τελικά θα τον απορρίψουν ή θα τον εγκαταλείψουν. «Ηταν σαν να είχα βρει το κομμάτι που έλειπε σε ένα παζλ που προσπαθούσα να λύσω εδώ και χρόνια», λέει η Λίζι.
Δεν είναι η μόνη. Η Θεωρία της Προσκόλλησης έχει εκτοξευθεί στη δημόσια συνείδηση, γράφει ο Τζος στο BBC. Μάλιστα, στο TikTok, τα βίντεο με την ετικέτα #AttachmentTheory συγκεντρώνουν εκατοντάδες εκατομμύρια προβολές. Στην ποπ κουλτούρα, δε, χρησιμοποιείται για να εξηγήσει τα πάντα, από τη σχέση της Μαριάν και του Κόνελ στο επιτυχημένο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ «Normal People» (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη με τίτλο «Κανονικοί Ανθρωποι», σε μετάφραση της Μαρίας Φακίνου), στο οποίο βασίζεται η ομώνυμη τηλεοπτική σειρά (διαθέσιμη στο Cinobo), μέχρι τους στίχους του τραγουδιού «Rein Me In» των Σαμ Φέντερ και Ολίβια Ντιν, το οποίο έσπασε όλα το ρεκόρ μένοντας επί 16 εβδομάδες στο Νο 1 των βρετανικών charts.
«Την πρώτη φορά που το άκουσα άρχισα να κλαίω», λέει η Λίζι για το τραγούδι που έδωσε φωνή και στις δύο πλευρές της αποφευκτικής προσκόλλησης: τον φόβο που μπορεί να κάνει τον έρωτα να φαίνεται αφόρητος και τη σύγχυση που νιώθει ο σύντροφος που μένει πίσω.
Οι Τέσσερις Τύποι Συναισθηματικού Δεσμού
Σύμφωνα με τον βρετανό ψυχίατρο Τζον Μπόουλμπι, οι τέσσερις τύποι προσκόλλησης ορίζονται με απλά λόγια ως εξής:
- Αγχώδης/Αμφιθυμικός Δεσμός. Η αγχώδης προσκόλληση συχνά συνδέεται με ανησυχίες για απόρριψη ή εγκατάλειψη. Τα άτομα με αυτό το είδος προσκόλλησης μπορεί να αναζητούν συχνή επιβεβαίωση από τα κοντινά τους πρόσωπα και να παλεύουν με χαμηλή αυτοεκτίμηση. Και μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στις αλλαγές συμπεριφοράς των άλλων.
- Απορριπτικός/Αποφευκτικός Δεσμός. Τα άτομα με αποφευκτικό τύπο προσκόλλησης δίνουν προτεραιότητα στην ανεξαρτησία τους και δυσκολεύονται να ανοιχτούν συναισθηματικά ή να βασιστούν σε άλλους. Μπορεί υποσυνείδητα να βλέπουν την οικειότητα ως απειλή για την αυτονομία τους και να αποσύρονται όταν οι σχέσεις γίνονται συναισθηματικά πολύ στενές.
- Φοβικός/Αποφευκτικός Δεσμός. Οι άνθρωποι αυτοί επιθυμούν στενές σχέσεις, αλλά συχνά δυσκολεύονται να νιώσουν ασφάλεια μέσα σε αυτές. Μπορεί να αναζητούν σύνδεση τη μια στιγμή και να αποσύρονται την αμέσως επόμενη.
- Ασφαλής Δεσμός. Κάποιος που είναι ασφαλής, νιώθει άνετα τόσο με την οικειότητα όσο και με την ανεξαρτησία στις σχέσεις. Γενικά, είναι σε θέση να εμπιστεύεται τους άλλους, να επικοινωνεί τις ανάγκες του και να αναζητά υποστήριξη όταν τη χρειάζεται.
Ερευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι που νιώθουν ασφάλεια τείνουν να τα πηγαίνουν καλύτερα όχι μόνο στις ερωτικές σχέσεις, αλλά σε κάθε πτυχή της ζωή τους. Διαχειρίζονται το άγχος πιο αποτελεσματικά, αντιμετωπίζουν καλύτερα τις αποτυχίες, όπως η απόρριψη ή η απώλεια, και είναι καλύτεροι συνάδελφοι και διευθυντές στον χώρο εργασίας.
Αυτό, δε, που ξεκίνησε ως ένας τρόπος κατανόησης των σχέσεων επηρεάζει ολοένα και περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι τις διαχειρίζονται, γράφει ο Τζος Ελγκιν στο BBC και επισημαίνει ότι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τα στιλ προσκόλλησης χρησιμοποιούνται για την επανεκτίμηση των φιλιών, την κατανόηση των οικογενειακών εντάσεων ή τον αποκλεισμό πιθανών συντρόφων. Και οι σύμβουλοι σχέσεων υπόσχονται να αποκαλύψουν τα κρυμμένα σημάδια συναισθηματικής έλλειψης σε έναν σύντροφο ή τους τρόπους θεραπείας της αγχώδους προσκόλλησης.
Οι παρανοήσεις γύρω από τη θεωρία του δεσμού
Ο δρ Πάσκαλ Βρτίκα, αναπληρωτής καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Εσεξ, έχει αφιερώσει σχεδόν δύο δεκαετίες μελετώντας την προσκόλληση. Λέει στο BBC ότι η θεωρία του Μπόουλμπι προσφέρει «μια από τις καλύτερες εξηγήσεις» για τις διαφορές στον τρόπο που οι άνθρωποι αναζητούν υποστήριξη και σύνδεση με τους άλλους. Αλλά ενώ χαίρεται βλέποντας το θέμα να φτάνει σε ένα ευρύτερο κοινό, ανησυχεί ότι ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύεται μπορεί να είναι «ξεπερασμένος, να παραπληροφορεί και, στη χειρότερη περίπτωση, επιβλαβής».
«Νομίζω ότι ένα πρόβλημα είναι ότι οι άνθρωποι το γενικεύουν υπερβολικά και το χρησιμοποιούν σε πλαίσια που μπορεί να μην είναι τα καλύτερα για να εξηγήσουμε τη συμπεριφορά μας», τονίζει.
Μέρος του ζητήματος, εξηγεί, είναι ότι οι αρχικές υποθέσεις γύρω από τη Θεωρία του Δεσμού έχουν εξελιχθεί από τότε που αναπτύχθηκε για πρώτη φορά. Και υποστηρίζει ότι μία από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις είναι πως οι Τύποι Προσκόλλησης είναι σταθεροί. Αν και μελέτες έχουν δείξει ότι μπορούν πράγματι να επιδεικνύουν κάποιον βαθμό σταθερότητας με την πάροδο του χρόνου, ο Βρτίκα υποστηρίζει ότι η αλλαγή είναι εφικτή.
«Τα καλά νέα είναι ότι τα στοιχεία δείχνουν πως η ασφαλής προσκόλληση είναι η πιο σταθερή. Αυτό σημαίνει ότι μόλις αποκτήσεις ασφάλεια, τείνεις να παραμένεις ασφαλής», εξηγεί. Προσθέτει ακόμη ότι η προσκόλληση συχνά αναδιαμορφώνεται κατά τη διάρκεια μεταβατικών περιόδων, ιδιαίτερα κατά την εφηβεία, όταν οι νέοι αρχίζουν να δημιουργούν στενές σχέσεις πέρα από την οικογένειά τους.
Γεγονότα στη μετέπειτα ζωή μας, όπως η έναρξη μιας νέας σχέσης, η βίωση ενός χωρισμού ή η αντιμετώπιση του πένθους, μπορούν επίσης να μας επηρεάσουν. Ωστόσο, η αλλαγή είναι σταδιακή και είναι πιθανό να χρειαστεί επαγγελματική υποστήριξη για άτομα με πιο εδραιωμένα πρότυπα προσκόλλησης.
Είναι η απόχρωση,η οποία συχνά χάνεται στις συζητήσεις για τη Θεωρία του Δεσμού, επισημαίνει η Λίζι Σμιθ μιλώντας στο BBC. Λέει ότι μερικοί άνθρωποι μπορεί να «βιάζονται να υποθέσουν το χειρότερο» και να βάλουν ταμπέλες στους άλλους. Ωστόσο, ενώ τα άτομα με ανασφαλή τύπο προσκόλλησης θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με περισσότερη ενσυναίσθηση, η Λίζι αναγνωρίζει τη σημασία της αυτογνωσίας.
«Γνωρίζω ότι οι αποφευκτικές μου τάσεις είναι τοξικές και θα ήταν άδικο εκ μέρους μου να βγω ραντεβού με κάποιον αυτή τη στιγμή», λέει. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι τα άτομα με ανασφαλείς δεσμούς είναι ανίκανα για υγιείς σχέσεις. «Εξαρτάται από εσάς να το αναγνωρίσετε και να καταβάλετε προσπάθεια για να θεραπευτείτε», προσθέτει.
Πώς γίνεσαι ασφαλής;
Λίγοι έχουν παίξει πιο σημαντικό ρόλο στην προσέλκυση του κοινού από τον δρ Αμίρ Λεβίν, σημειώνει στο BBC ο Τζος Ελγκιν. Το βιβλίο του «Attached» (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τον Κλειδάριθμο με τίτλο «Συνδεδεμένοι», μτφρ Κέλλυ Δημοπούλου), το οποίο έγραψε μαζί με τη Ρέιτσελ Χέλερ, έχει πουλήσει εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο από το 2010 που εκδόθηκε για πρώτη φορά.
Αλλά στο τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Secure», ο αναπληρωτής καθηγητής Ψυχιατρικής και διευθυντής του SecureLab στο πανεπιστήμιο Columbia Αμίρ Λεβίν μετατοπίζει την εστίαση από τον εντοπισμό μορφών προσκόλλησης σε ένα διαφορετικό ερώτημα: Πώς αποκτάς ασφάλεια; Μέρος της απάντησης, υποστηρίζει, βρίσκεται σε αυτό που αποκαλεί «SIMIs» (seemingly insignificant minor interactions), φαινομενικά ασήμαντες δευτερεύουσες αλληλεπιδράσεις, όπως ένα μήνυμα από έναν φίλο που ρωτάει για το Σαββατοκύριακό σου. Ενα χαμόγελο από κάποιον άγνωστο.
«Ο εγκέφαλος παρακολουθεί τις μικρές αλληλεπιδράσεις συνεχώς», λέει ο Λεβίν. «Αυτό ακριβώς είναι το νόημα της προσκόλλησης. Είναι ένα σύστημα παρακολούθησης για την ασφάλεια». Και λέει ότι αυτές οι αλληλεπιδράσεις διαμορφώνουν σταδιακά αυτό που αναμένει ο εγκέφαλος από τις σχέσεις.
Οι θετικές εμπειρίες ενισχύουν την πεποίθηση ότι οι άνθρωποι είναι αξιόπιστοι και ότι μπορεί κανείς να βασίζεται πάνω τους, βοηθώντας έτσι κάποιον να προχωρήσει προς αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «κατάσταση ασφάλειας».
Αλλά εξίσου, μια καθυστερημένη αντίδραση ή ένας φίλος που δεν τηρεί τα σχέδιά του μπορεί να προκαλέσει ανεπαίσθητες αντιδράσεις στρες στο νευρικό σύστημα.
Είναι σημαντικό, δε, σύμφωνα με τον Λεβίν, να σημειωθεί ότι είναι δυνατό να έχει κανείς διαφορετικούς τύπους προσκόλλησης με διαφορετικούς ανθρώπους. Γι’ αυτό και ενθαρρύνει τους ανθρώπους να εντοπίσουν τις σχέσεις στη ζωή τους που τους κάνουν να αισθάνονται ήδη ασφαλείς και κατανοητοί και να τις χρησιμοποιήσουν «ως μέσο για να νιώσουν γενικά πιο ασφαλείς».
Και η ιδέα ότι η ασφάλεια μπορεί να οικοδομηθεί μέσα από τις υφιστάμενες σχέσεις αντανακλά μια ευρύτερη μετατόπιση από το να βλέπουμε την προσκόλληση απλώς ως αποτέλεσμα των εμπειριών της παιδικής ηλικίας.
Για ορισμένους, η ανακάλυψη της Θεωρίας του Συναισθηματικού Δεσμού μπορεί να συνεπάγεται την επανεξέταση των οικογενειακών σχέσεων, κάτι που μπορεί ενδεχομένως να οδηγήσει σε δυσαρέσκεια. Αλλά ο Λεβίν λέει ότι «δεν έχει σημασία μόνο από πού ξεκίνησες, αλλά και τι συμβαίνει στη συνέχεια».
«Αν αυτός ο τρόπος σκέψης σε βοηθά να κατανοήσεις τον εαυτό σου και να προχωρήσεις μπροστά, τότε είναι χρήσιμος», λέει. «Αλλά αν σε κάνει να νιώθεις παγιδευμένος ή πληγωμένος, τότε δεν είναι ακριβής, γιατί οι άνθρωποι μπορούν πραγματικά να αλλάξουν», προσθέτει.
Ο Λεβίν υποστηρίζει επίσης ότι οι ανασφαλείς δεσμοί μπορούν από μόνοι τους να αποτελέσουν πλεονεκτήματα. Οι αγχώδεις άνθρωποι, λέει, συχνά είναι εξαιρετικά ευαίσθητοι στις σχέσεις, εντοπίζοντας ανεπαίσθητες αλλαγές στη διάθεση, τον τόνο και τη συμπεριφορά που οι άλλοι δεν βλέπουν, ενώ τα αποφευκτικά μπορούν να είναι έντονα ανεξάρτητα και να αποδίδουν καλά υπό πίεση.
Ωστόσο, ενώ ο Βρτίκα συμφωνεί ότι οι τύποι προσκόλλησης δεν πρέπει να θεωρούνται ούτε καλοί ούτε κακοί, ο Λεβίν τονίζει ότι «συνεπάγονται ορισμένους κινδύνους και δυσκολίες», που, όπως λέει, δεν πρέπει να αγνοούνται. Αλλά και οι δύο συμφωνούν ότι η Θεωρία του Δεσμού είναι πιο χρήσιμη όταν βοηθά τους ανθρώπους να κατανοήσουν τα μοτίβα αντί να ορίσουν τον εαυτό τους.
Ακολούθησε το Protagon στο Google News
Πρόσθεσε το Protagon ως προτιμώμενη πηγή στη Google